Millet bahçesi nasıl tasarlanır? Rehberdeki ilkeler

Millet bahçeleri son yıllarda Türkiye kentlerinde en çok yapılan büyük yeşil alan türü oldu. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’ne 2019’da eklenen tanıma göre millet bahçeleri, halkı doğayla buluşturan, rekreasyon ihtiyacını karşılayan ve afet anında kentin toplanma alanı olarak da kullanılabilecek büyük yeşil alanlar. Yer seçimi, büyüklük, işlev ve tasarım ise Bakanlığın hazırladığı Millet Bahçeleri Rehberi’ne bırakılmış. Bu yazı, Mayıs 2020 tarihli rehberdeki ölçüleri ve ilkeleri bir proje ekibinin kullanabileceği biçimde derliyor.

Program nereye ulaştı?

On Birinci Kalkınma Planı, 2023’e kadar 81 milyon m² alanda millet bahçesi çalışması yürütülmesini hedefliyordu. 2027 Yıllık Programı’na göre Eylül 2026 itibarıyla 41,1 milyon m² millet bahçesinin yapımı tamamlandı. Program 2026 ve 2027’de de yer seçimi, proje ve yapım çalışmalarıyla sürüyor.

1. Yeri ve büyüklüğü doğru seçin

Rehbere göre deneyimler, millet bahçesi için en az 15.000 m²’lik alanların planlanması gerektiğini gösteriyor. Rehber, yer seçiminde toplu taşıma, yaya ve bisiklet erişimini de gözetmeyi istiyor. Bize göre bu iki ölçüt birlikte okunmalı: Büyük ama ulaşılması zor bir alan, küçük ama mahallenin içindeki bir alandan daha az kullanılabilir.

2. Toprak ve yeşil ağır bassın

Rehberin temel cümlesi açık: Millet bahçesinde “beton” değil, toprak ve yeşil ağırlıkta olmalı. Bu yüzden yapısal peyzaj ve yapıların kaplayacağı sert zeminin %10’u geçmemesi isteniyor. Yapılaşma koşulları imar planıyla belirleniyor.

Hesap, projenin ilk aşamasında yapılmalı. Yürüyüş yolları, meydanlar, otopark girişleri ve kıraathane binası toplandığında %10 çabuk dolar. Yolları gereğinden geniş çizmemek ve yapıları bir arada toplamak, yeşil alana yer açar.

3. Bitkiyi yerden seçin

Rehbere göre bitkiler öncelikle o coğrafyanın kendi yerel türlerinden seçilmeli. Bunlara ek olarak, yörenin koşullarına uyum sağlamış ve az su tüketen türler kullanılabilir. Ağaçlar, budama ve form verme dışında doğal gelişimlerine bırakılmalı.

Rehberin çim hakkındaki cümlesi de önemli: Gerekmedikçe çim ekiminden kaçınılmalı, doğal bitki örtüsü ve çayır tercih edilmeli. Çim, gerçekten oturulan ve oynanan yerlerde anlamlı. Geri kalan alanda çayır hem suyu hem bakım maliyetini azaltır. Bu konudaki ayrıntılar için kurakçıl peyzaj rehberimize bakabilirsiniz.

4. Suyu ölçülü ama hareketli kullanın

Rehbere göre su, bahçenin hiçbir zaman eksik olmayan bir öğesi olmalı; suyun sesinden ve ferahlığından yararlanılmalı. Ama bakım ve yapım maliyetini artırmamak için proje alanının %5’ini aşan geniş göletlerden kaçınılmalı. Küçük ve hareketli su öğeleri, çeşmeler ve sebiller bu dengeyi kurar. Rehber, ücretsiz içme suyu için yeterli sayıda çeşme ve sebil de istiyor.

5. Herkes için tasarlayın

Rehber, millet bahçelerinin 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’a ve Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği’ne uygun tasarlanmasını ve evrensel tasarım ilkelerinin gözetilmesini istiyor. Girişler ücretsiz ve serbest olmalı; bahçelerin araç trafiğine kapalı olması öneriliyor. Yürüyüş yollarında rampa, eğim ve dinlenme noktaları için yürüyüş yolu analizimizdeki ölçütler kullanılabilir.

Rehberin önerdiği işlevler arasında yürüyüş, koşu ve bisiklet yolları, her yaştan çocuk için oyun alanları, spor alanları, açık hava gösteri alanları ve millet kıraathanesi var. Kıraathane, rehberde haftanın 7 günü ve 24 saat kullanılabilen, içinde kütüphane ve çocuk bölümü bulunan bir yapı olarak tarif ediliyor.

6. Afet anını baştan düşünün

Millet bahçesini sıradan bir parktan ayıran işlevlerden biri afet toplanma alanı olması. Rehber, kent mobilyalarının ve malzemelerin buna olanak verecek esneklikte olmasını istiyor. Büyük örneklerde bu işlev ayrıca planlanıyor. TOKİ’ye göre İstanbul’daki Atatürk Havalimanı Millet Bahçesi 1.736.000 m²’lik bir alanda yapıldı. 1.215.000 m²’lik yeşil alanında 20.399 ağaç var ve bahçede aynı anda 165.000’den fazla kişinin barınabileceği bir afet toplanma alanı yer alıyor.

Kullanıcılar ne diyor?

Tasarımın asıl sınavı kullanım. Düzce Millet Bahçesi’nde 2022’de 410 kişiyle yapılan bir anket çalışması bunun için iyi bir örnek. Uzun’un 2024’te yayımlanan çalışmasına göre katılımcılar bahçeye ulaşmaktan ve sosyalleşme olanaklarından memnundu ve alanı güvenli buldu. Bahçenin şimdiki hâlini eski hâlinden çok daha fazla beğendiler. Konfor ve etkinlik olanakları ise beklentinin altında kaldı. Bize göre bu sonuç tasarım ekiplerine somut bir yön veriyor: gölge, oturma yerleri ve farklı yaş gruplarına yönelik etkinlik alanları planın başında düşünülmeli.

Sık yapılan hatalar

• Sert zemin hesabını projenin sonuna bırakmak.
• Bütün yeşil alanı çimle kaplamak.
• Alanın büyüklüğü kadar geniş bir gölet yapmak.
• Gölge ve oturma yerlerini sonradan eklemek.
• Afet toplanma işlevini yalnızca bir tabelayla göstermek.

Ne zaman uzmana gidilmeli?

Yerel bitki listesini hazırlarken bölgedeki üniversitelerin botanik ve peyzaj bölümlerinden, afet toplanma kapasitesini hesaplarken afet yönetimi uzmanlarından, su öğelerinde ise sulama ve su yapıları mühendislerinden görüş alın. Bitki adlarını listeye yazarken bitki listesi rehberimizdeki kurallardan yararlanabilirsiniz.