Çit bitkileri: bölgenize göre hangi tür?

Çit bitkisi seçiminde en sık yapılan hata, fidanlıkta en çok satılanı almak. Oysa Antalya’da yıllarca sorunsuz duran bir zakkum çiti Ankara’nın ilk sert kışında donabilir. İstanbul’da yaygın şimşir çitleri de son on yılda bir zararlı yüzünden kuruyor. Bu yazı İngiltere Kraliyet Bahçecilik Derneği’nin (RHS) tür profillerini, Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün (MGM) verilerini ve Türkiye’deki hakemli çalışmaları bir araya getiriyor.

Önce üç karar

Boy. RHS çitleri tutulabilecekleri boya göre ayırıyor: 30–90 cm alçak, 90–120 cm orta, 90–180 cm orta-yüksek, 180 cm üstü perde. Olgunlaştığında 30 metreyi geçebilen leylandiyi bir metrelik çit olarak tutmaya çalışmak, yılda üç budama demek.

Yaprak. Her dem yeşil çit yıl boyu perde olur ama RHS’ye göre daha çok bakım ister; genellikle yılda iki kez budanır. Yaprak döken çit kışın rüzgârı keser ama perde olmaz; budama hatalarını daha kolay affeder. Dikkat: Porsuk dışındaki iğne yapraklılar yaşlı odundan yeniden sürmez. Bakımsız kalmış bir leylandi ya da servi çiti budayarak kurtarılamaz.

Bölge. MGM, 1981–2020 verileriyle Türkiye için bir bitki soğuğa dayanıklılık haritası yayımlıyor. Haritada en soğuk merkez Ağrı (4a), en ılık merkez Kaş (10b). İlinizin bölgesini oradan bulun ve türün dayanabildiği en düşük sıcaklıkla karşılaştırın.

22 türün karşılaştırması

Dona dayanım RHS’nin İngiltere için verdiği aralıktır: H3 −5 °C’ye, H4 −10 °C’ye, H5 −15 °C’ye, H6 −20 °C’ye kadar; H7 daha soğuk. “Doğal” sütunu, Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi’nin Bizim Bitkiler listesinde Türkiye’de doğal yayılışı olan türleri gösteriyor.

Tür	Çitte boy	Yaprak	Dona dayanım	Doğal	Not
Zakkum	—	her dem yeşil	H3	evet	zehirli
Pittosporum tobira	—	her dem yeşil	H3	—	yavaş büyür
Defne	—	her dem yeşil	H4	evet	kıyıdan biraz geride
Biberiye	30–120 cm	her dem yeşil	H4	evet	tam güneş
Viburnum tinus	90–180 cm	her dem yeşil	H4	evet	gölgeye dayanır
Ligustrum ovalifolium	90–180 cm	her dem yeşil	H4	—	güçlü büyür
Alev çalısı (Photinia)	90–180 cm	her dem yeşil	H5	—	yaprak lekesi
Karayemiş	90–180 cm	her dem yeşil	H5	evet	hızlı; gölgeye dayanır
Yeşil taflan	90–180 cm	her dem yeşil	H5	—	tuzlu rüzgâra dayanır
Elaeagnus × ebbingei	180 cm +	her dem yeşil	H5	—	hızlı; kuraklığa dayanır
Cupressus arizonica	—	iğne yapraklı	H5	—	kuraklığa dayanır
Darwin kadıntuzluğu	90–120 cm	her dem yeşil	H5	—	dikenli
Şimşir	30–120 cm	her dem yeşil	H6	evet	şimşir güvesi
Kurtbağrı (L. vulgare)	—	yarı döken	H6	evet
Ateşdikeni	90–180 cm	her dem yeşil	H6	evet	dikenli; kuraklığa dayanır
Leylandi	180 cm +	iğne yapraklı	H6	—	çok hızlı; yılda 2–3 budama
Thuja plicata	90–180 cm	iğne yapraklı	H6	—	hızlı
Gürgen	90–180 cm	yaprak döken	H7	evet	yılda bir budama
Porsuk	90–180 cm	iğne yapraklı	H7	evet	zehirli; yavaş
Berberis thunbergii	30–120 cm	yaprak döken	H7	—	dikenli
Thuja occidentalis ‘Smaragd’	—	iğne yapraklı	H7	—	yavaş
Platycladus orientalis	—	iğne yapraklı	H7	—	yavaş

Boş hücreler, RHS’nin çit listesinde o tür için boy kodu olmadığını gösterir.

Bölgenize göre

Aşağıdaki eşleme, RHS dayanım dereceleriyle MGM’nin ölçtüğü en düşük sıcaklıkların bizim tarafımızdan karşılaştırılmasıdır. Yükselti, rüzgâr ve kentin ısı adası sonucu değiştirebilir.

• Akdeniz kıyısı (Antalya, ölçülen en düşük −4,6 °C): Zakkum, Pittosporum, biberiye, defne, Viburnum tinus ve listedeki diğer türlerin çoğu uygun. Zakkum ve Pittosporum rekor soğuklarda sınırda kalır. Temmuzda ortalama 4,7 mm yağış düştüğü için her tür ilk yıllarda düzenli sulama ister.
• Ege kıyısı (İzmir, −8,2 °C): Defne, biberiye, Viburnum tinus ve H5 üstü türler. Zakkum ve Pittosporum için korunaklı bir yer seçin.
• Marmara (İstanbul, −9,0 °C): Karayemiş, defne, kurtbağrı, gürgen ve porsuk burada doğal. Şimşir çiti en riskli seçim.
• İç Anadolu (Ankara, −24,9 °C): Ateşdikeni, gürgen, porsuk, leylandi, kurtbağrı, Berberis thunbergii. Alev çalısı, karayemiş ve yeşil taflan Ankara’daki Altınpark’ta dikili, ama sert kışlarda zarar görebilirler.
• Doğu Anadolu (Erzurum, −37,2 °C): Yalnızca H7 türleri. RHS’nin en yüksek derecesi “−20 °C’nin altı” diye bittiği için −30 °C’ye dayanım RHS’den çıkarılamaz. Bölgede doğal yayılışı olan iğde ve çakal eriği daha güvenli adaylar.

Şimşir güvesi ve diğer uyarılar

Şimşir güvesi Türkiye’de ilk kez 2011’de İstanbul Sarıyer’de görüldü. Kaygın ve Taşdeler’in 2019 tarihli çalışmasına göre zararlı Karadeniz ve Marmara’daki şimşir alanlarının önemli bir kısmını kuruttu. 2017–2018’de de Ankara, Niğde ve Kırşehir’deki park şimşirlerine yayıldı. Böcek yılda üç nesil veriyor.

• Leylandi: RHS “çok hızlı” büyüdüğünü yazıyor; budanmazsa 30 metreyi geçebilir. Yılda iki üç kez budanmalı, Ağustos’tan sonra kesilmemeli.
• Alev çalısı: RHS soğuk ve ıslak kışlarda yaprak lekesi uyarısı yapıyor.
• Zakkum ve porsuk: İkisi de zehirli. Çocuk ve evcil hayvan olan bahçede başka tür seçin; zakkum budama atığını yakmayın.

Dikim ve ilk iki yıl

“En hızlı büyüyen çit” arayanlar için RHS’nin cevabı türden çok bakımla ilgili. Çit istenen boya üç ile yedi yılda ulaşıyor. Yaklaşık 60 cm’lik genç fidanlar, büyük fidanlardan daha kolay tutunuyor ve sık dikildiklerinde daha çabuk kapanıyor. Hızlı perde istiyorsanız büyük fidan alabilirsiniz, ama ilk iki yıl sulamaya ayrıca dikkat etmeniz gerekir.

RHS’ye göre sıra içi aralık türe göre 30–60 cm. 90 cm’den kalın bir çit için bitkiler 45 cm arayla iki sıraya, şaşırtmalı dikiliyor. Sınır çitini komşu sınırından yaklaşık 90 cm içeride dikin. Dikimden sonra 7,5 cm malç serin ve çitin iki yanında 45 cm’lik bir şeridi otsuz tutun. Her dem yeşil çitler erken sonbaharda, yaprak dökenler sonbahar ortasından kış sonuna kadar dikilir.

Fidan alırken SÜSBİR standartları işinize yarar. Çit fidanı en az iki yaşında ve şaşırtılmış olmalı; dal sayısı ve boyu yazılmalı. Örneğin Ligustrum ovalifolium’da 40–60 cm boyunda 2–3 dal, defne ve karayemişte 60 cm’den uzun 4–5 dal.

Budamada RHS’nin bir kuralı her tür için geçerli: Çitin alt kısmı üstünden biraz geniş olmalı. Böylece ışık dibe kadar ulaşır ve çitin altı çıplaklaşmaz.