Türk kentlerinde ısı adası: ölçümler ne gösteriyor?

Yaz gecesi kent merkezinden çıkıp tarlaların arasına girdiğinizde havanın serinlediğini hissedersiniz. Bu farkın adı kentsel ısı adası. Türkiye’de bu konuda otuz yılı aşan bir ölçüm birikimi var: meteoroloji istasyonları, ölçüm ağları ve uydu görüntüleri. Bu yazının tezi şu: Türk kentlerinde ısı adası her yöntemde görünüyor, ama büyüklüğü ölçülen şeye göre değişiyor. Peyzaj mimarlığı için asıl ders, farkın tek bir sayıda değil, ağaç, su ve yüzey seçimiyle oluşan dokuda saklı olması.

Yüzey sıcaklığı ile hava sıcaklığı aynı şey değil

Isı adası iki farklı biçimde ölçülür.

• Hava sıcaklığı: Meteoroloji istasyonları, yerden yaklaşık 1,5–2 m yükseklikteki havayı ölçer. Kent ve kır istasyonları arasındaki fark “atmosferik ısı adası”dır. Bu fark en çok geceleri belirginleşir, çünkü taş, asfalt ve beton gün boyu depoladığı ısıyı yavaş bırakır.
• Yüzey sıcaklığı: Landsat ve MODIS gibi uydular, çatı, yol, çim ya da su yüzeyinin kendisinin ne kadar ısındığını ölçer. Buradan çıkan fark “yüzey ısı adası”dır. Güneşli bir öğleden sonra bir asfalt yol, üzerindeki havadan çok daha sıcak olabilir; bu yüzden uydu farkları genellikle istasyon farklarından büyüktür.

İki sayı da doğru, ama farklı soruları yanıtlıyor. Aşağıdaki bulguları okurken hangisinin ölçüldüğüne dikkat etmek gerekiyor.

İstanbul: gece adası yıllar içinde güçlendi

İstanbul en uzun veri dizisine sahip kent. Ünal ve arkadaşlarının 2019’da çevrimiçi yayımlanan çalışması, altı istasyonun 1960–2012 verilerini inceledi. Bulgular:

• Kent istasyonlarında gece ısı adası her on yılda 0,41–0,50 °C güçlendi; gündüz ısı adası ise on yılda 0,13–0,18 °C zayıfladı.
• Rüzgârın zayıf, gökyüzünün açık olduğu kuru günlerde en düşük sıcaklıklara dayanan ısı adası 1,70–3,08 °C’ye çıktı.
• MODIS uydu verisinde, kentin en yoğun yapılaşmış noktalarında yüzey ısı adası gündüz 8 °C’ye, gece 6 °C’ye ulaştı. 2000–2012 arasında ısı adası Boğaz boyunca kuzeye doğru genişledi.

Daha yeni bir ölçüm ağı da benzer bir tablo çiziyor. Ögçe ve Erdem Kaya’nın 2024 çalışması, 30 istasyonun 2016–2022 verisini kullandı. Kentsel alandaki istasyonlar, kır, banliyö ve ormanlık alandaki istasyonlardan aylık ortalama sıcaklıkta yaklaşık 1 °C, aylık en düşük sıcaklıkta yaklaşık 1,5 °C daha sıcaktı. Su yüzeylerine yakın istasyonlarda 35 °C’yi aşma eğilimi daha düşüktü.

Uydu verisi ilçeler arasındaki farkı da gösteriyor. Cigerci ve arkadaşları (2024), 2009 ve 2017’nin Haziran, Temmuz ve Eylül aylarına ait Landsat görüntülerini karşılaştırdı. 2017’de ortalama yüzey sıcaklığı en düşük Şile’de (yaklaşık 29,5 °C), en yüksek Bayrampaşa’da (yaklaşık 39,4 °C) bulundu. Yerleşim alanlarının ortalaması 2009’da yaklaşık 35,0 °C iken 2017’de 37,9 °C’ye çıktı; orman ve yeşil alanlarda ise yaklaşık 29,3 °C’den 30,4 °C’ye yükseldi. Yani iki yüzey arasındaki fark sekiz yılda yaklaşık 5,8 °C’den 7,5 °C’ye açıldı. Çalışmaya göre aynı dönemde 39 ilçenin 37’sinde bitki örtüsü azaldı.

Ankara: fark kışın ve geceleri büyüyor

Ankara’da Çiçek ve Doğan’ın çalışması, Ekim 2001–Eylül 2002 arasında kent ve çevresine kurulan yedi istasyonun verisini kullandı. Kent ile kır arasındaki mevsimlik fark en çok kışın, 1,7 °C ölçüldü. Rüzgârsız ve açık bir gecede, 19 Şubat 2002 saat 21.00’de fark 7,7 °C’ye çıktı. Yazarlar bunu kentin dağlarla çevrili bir havzada yer almasına ve kışın sıcaklık terselmesine bağlıyor. Ankara bu yönüyle ısı adasının yazın en güçlü olduğu pek çok ılıman kentten ayrılıyor.

Uydu ölçümleri park ölçeğine iniyor. Akoğlu ve Berk Acet (2023), 15 Temmuz 2021 tarihli Landsat 8 görüntüsüyle Altınpark, Gençlik Parkı, Kurtuluş Parkı ve Botanik Parkı’nı inceledi. Park sınırının hemen dışındaki ilk 50 m’lik şeritte yüzey sıcaklığı park içine göre yaklaşık 3 °C daha yüksekti. Gençlik Parkı’nda yeşil alan görece az olsa da havuzun çevresi parkın diğer bölümlerinden daha serindi.

Yıllar içindeki değişim için Etimesgut iyi bir örnek. Kutlu Aydın ve Özuduru’nun (2025) çalışmasına göre ilçede yapılaşmış alan 2005–2021 arasında 9.040 ha’dan 12.934 ha’ya çıktı (%43,08). Aynı dönemde Temmuz ayı yüzey sıcaklığı 43,33 °C’den 47,02 °C’ye yükseldi. Yazarlar artışı, tarım alanlarının yerini yapılaşmanın almasıyla doğal serinleme süreçlerinin zayıflamasına bağlıyor.

Kuruyan çim ve çıplak toprak, yaz öğleden sonrası yapılaşmış doku kadar ısınabiliyor.

İzmir: orman ve su serin, kuruyan çim sıcak

İzmir için en ayrıntılı tabloyu Kesgin Atak’ın (2020) çalışması veriyor. Merkezdeki 11 ilçede, 2013 yazının üç Landsat 8 görüntüsü Avrupa’nın Urban Atlas arazi kullanımı verisiyle karşılaştırıldı. 21 Temmuz 2013 görüntüsünde ortalama yüzey sıcaklıkları şöyle:

Arazi örtüsü	Ortalama yüzey sıcaklığı
Su yüzeyleri	26,67 °C
Ormanlar	29,48 °C
Otsu bitki alanları	34,04 °C
Kentsel doku (konut alanları)	34,95 °C
Kent içi yeşil, spor ve dinlence alanları	35,69 °C

Kaynak: Kesgin Atak (2020), Tablo 5; Landsat 8, 21 Temmuz 2013.

Tablonun en dikkat çekici satırı sonuncusu. Urban Atlas’ın kent içi yeşil, spor ve dinlence alanlarını kapsayan sınıfı, o gün ortalamada konut dokusundan bile sıcak çıktı. Yazar, otsu alanlarda bitkilerin kuruyup çıplak toprağın açığa çıkmasını buna bir neden olarak gösteriyor. Ağaç örtüsü ve gölgenin gündüz ısınmasını azaltmada otsu bitkilerden daha etkili olduğunu da vurguluyor. Kısacası “yeşil alan” kendiliğinden serin değil; serinliği ağaç, su ve canlı bitki örtüsü sağlıyor.

MODIS verisiyle 2000–2015 dönemini inceleyen Yavaşlı (2017), İzmir’de ısı adasının gündüz daha belirgin olduğunu ve gece yüzey sıcaklıklarında, özellikle kış ve ilkbaharda, artış eğilimi bulunduğunu raporluyor.

İç Anadolu’da gündüz tablo tersine dönebiliyor

Kurak ve yarı kurak iklimdeki kentlerde yüzey ölçümleri beklenmedik sonuçlar veriyor. Şenlik ve Çiçek (2025), Konya’da 2003–2024 MODIS verisini inceledi. Bozkıra kurulmuş kent, gündüz çevresindeki kırsal alandan daha serin; gece ise geç soğuduğu için daha sıcak ve pozitif bir yüzey ısı adası oluşuyor. Gece zaten sıcak olan kent merkezi giderek daha fazla ısınıyor. Bitki örtüsü yoğun mahalleler en serin mahalleler olarak öne çıkıyor.

Gaziantep’te Şen ve Yalçın (2024), Temmuz 2013 ve 2023 Landsat 8 görüntülerinde merkez ilçelerin çeperinde ısı adası, merkezlerinde ise büyük oranda “negatif ısı adası” buldu. Bu sonuçlar, kurak bölgelerde gündüz en sıcak yüzeyin çoğu zaman kurumuş tarla ve çıplak arazi olduğunu gösteriyor. Bu yüzden ısı adasını yalnızca gündüz uydu görüntüsüyle değerlendirmek yanıltıcı olabilir.

Erzurum’da Ünsal ve arkadaşları (2023), kentsel alanın 1991–2020 arasında yaklaşık 15,5 km²’den 40,8 km²’ye çıktığını, kentin ortalama yüzey sıcaklığının da 26,7 °C’den 30,4 °C’ye yükseldiğini raporluyor. Ülke ölçeğinde ise Dihkan ve arkadaşlarının (2018) yedi kenti kapsayan çalışması, İstanbul, Bursa, Ankara, İzmir, Gaziantep, Erzurum ve Trabzon’un hepsinde hem yüzey hem atmosferik ısı adası tespit etti ve sorunun 1984–2011 arasında hızla büyüdüğünü belirtti.

Sayıları karşılaştırırken nelere dikkat etmeli?

• Yöntem: İstasyonlardaki 1–2 °C’lik fark ile uydudaki 10 °C’lik fark aynı şeyi ölçmüyor. Biri havayı, öteki yüzeyi gösteriyor.
• Gün ve saat: Buradaki Landsat çalışmaları gündüz görüntülerine dayanıyor. Gece adasını görmek için İstanbul ve Konya çalışmalarındaki gibi gece MODIS verisi ya da istasyon ölçümü gerekiyor.
• Tek görüntü: Etimesgut ve Erzurum’daki yıllar arası farklar, seçilen birkaç bulutsuz günün karşılaştırmasıdır. O günlerin hava durumu sonucu etkileyebilir.
• Kır referansı: Kurak bölgelerde “kır” kurumuş tarla demek olabilir. Bu durumda gündüz kent daha serin görünebilir.

Peyzaj mimarlığı için ne anlama geliyor?

Bulgular dört tasarım kararını öne çıkarıyor:

• Ağaç örtüsü: İzmir ve İstanbul’da en serin yüzeyler orman ve ağaçlık alanlardı. Çim, kuruduğunda bu etkiyi vermiyor. Ağacın gölgesinin neden belirleyici olduğunu Kentte gölgeyi paylaşmak yazısında ele almıştık.
• Park büyüklüğü ve dağılımı: İstanbul Başakşehir’deki 20 parkı inceleyen Sağlam ve Uygur Erdoğan (2026), parkların serinletici etkisinin yaklaşık 500 m’ye kadar uzandığını buldu. Büyük parklarda ortalama serinleme 4,64 °C, küçük parklarda 0,53 °C’ydi; bitki örtüsü arttıkça serinleme de arttı. Bu, büyük parkların yanında yürüme mesafesinde yayılmış yeşil alanlara da ihtiyaç olduğunu düşündürüyor.
• Su: İzmir’de en serin yüzeyler su yüzeyleriydi; İstanbul’da suya yakın istasyonlarda aşırı sıcak eğilimi daha düşüktü. Ankara Gençlik Parkı’ndaki havuz da çevresini serinletiyordu. Kurak illerde suyun bedeli de hesaba katılmalı; az su isteyen tür seçimi için Kurakçıl peyzaja nereden başlamalı? yazısına bakabilirsiniz.
• Açık renkli ve geçirgen yüzeyler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı (2024–2030), açık renkli malzemelerin ışığı daha az soğurduğunu ve kentlerde yüzey malzemesi renginin önemli olabileceğini belirtiyor. Plan, ısı adası etkisi yaşanan yerlerde yüzey ısısını düşüren “serin kaplama” kullanılmasını, yaya ve bisiklet yollarının bekleme noktalarında ağaçlık ya da yeşil çatılı gölgeli alanlar oluşturulmasını öneriyor.

Sonuç

Türkiye’deki ölçümler aynı yöne işaret ediyor: Isı adası büyük kentlerde var, geceleri güçleniyor ve yapılaşma arttıkça genişliyor. Ama hangi sokağın ne kadar ısındığını belirleyen şey ortalama değil, yerel doku: ağacın, suyun, çimin ve kaplamanın oranı. Uyum planının da vurguladığı gibi, kentlerde detaylı yerel analiz yapmak ilk adım. Mahalle ölçeğinde yüzey sıcaklığı haritası, ağaç örtüsü ölçümü ve birkaç noktada sürekli hava sıcaklığı kaydı, tasarımcıya hangi parkın, hangi durağın ve hangi meydanın önce ele alınması gerektiğini gösterebilir.