Bir bankın gölgesinde

Bazı küçük meydanlar gün boyu dolu, bazıları her zaman boştur. Fark çoğu zaman büyüklükte ya da biçimde değil, iki basit şeydedir: oturacak yer ve gölge. Bu yazının tezi şu: Küçük bir kamusal alanın kullanılıp kullanılmayacağı büyük ölçüde oturma ve gölgenin birlikte düşünülmesine bağlıdır ve ikisi de ölçülebilir. New York, bunu imar yönetmeliğine sayılarla yazmış bir kent.

İnsanlar oturacak yer olan yerde oturur

Kentbilimci William H. Whyte, New York’taki meydanları gözlemleyerek yazdığı The Social Life of Small Urban Spaces kitabında, en bilinen bulgularından birini paylaştı. Project for Public Spaces’in aktarımıyla Whyte’ın sık tekrarladığı söz şu: İnsanlar, oturacak yer olan yerde oturmayı sever.

Whyte’ın bir başka gözlemi, yerin konumuyla ilgili: Yaya akışının oturulabilir bir yeri kestiği noktada insanların oturma olasılığı en yüksektir. Yani bank yalnızca var olmakla değil, insanların zaten geçtiği yerin kenarında olmakla işe yarar. Whyte, oturmaya ve masa olarak kullanmaya elverişli çok amaçlı kenar ve çıkıntıları da öneriyordu.

Gözlemden kurala: New York örneği

New York İmar Yönetmeliği’nin kamusal meydanlarla ilgili maddeleri bu gözlemleri sayılara döküyor. 37-741 numaralı “Oturma” maddesine göre:

• Her 30 fit kare (yaklaşık 2,8 m²) meydan alanı için en az 1 fit (yaklaşık 30 cm) oturma yeri olmalı; yani kabaca her 9 m² için 1 m.
• Sokağa bakan cephede her 2 fit (yaklaşık 60 cm) cephe için 1 fit oturma yeri, sokak sınırına en fazla 15 fit (yaklaşık 4,6 m) uzaklıkta olmalı; bunun da en az yarısı sırtlıklı.
• Sabit oturma yerlerinin en az yarısı, en az 36 cm yüksekliğinde sırtlıklı olmalı.
• Oturma derinliği en az 46 cm, oturma yüksekliği 41–51 cm arasında olmalı.
• Hareketli her sandalye 61 cm oturma yeri sayılıyor; her dört sandalye için bir masa gerekiyor.

Sokak cephesi kuralı, Whyte’ın yaya akışı gözleminin yönetmeliğe yansımış hâli gibi okunabilir: Oturma yeri, insanların zaten yürüdüğü kaldırımın hemen yanında isteniyor. Sırtlık ve derinlik ölçüleri ise uzun süre oturmayı, özellikle yaşlılar için, mümkün kılan ayrıntılar.

Gölge yerin altında başlar

Aynı yönetmeliğin 37-742 numaralı “Bitkilendirme ve ağaçlar” maddesi, gölgenin koşullarını tanımlıyor:

• Her meydanda en az dört ağaç bulunmalı; 6.000 fit kareden (yaklaşık 560 m²) büyük meydanlarda ağaç sayısı alanla birlikte artıyor.
• Ağaçların gövde çapı dikimde en az 4 inç (yaklaşık 10 cm) olmalı.
• Her ağaç en az 200 fit küp (yaklaşık 5,7 m³) toprakta, en az 1,07 m toprak derinliğiyle dikilmeli.
• Meydan alanının en az %20’si bitki yatağı olmalı; çim ve zemin örtüsü için toprak derinliği en az 46 cm.

Gölge, yerin altındaki toprakla başlar.

Bu madde bir şeyi açıkça gösteriyor: Gölge, yerin altındaki toprakla başlar. Dar bir ağaç çukuruna dikilen bir fidan, kök alanı olmadığı için büyüyüp gölge veremez. Bankın yanına ağaç dikmek yetmez; o ağaca yer altında yer açmak gerekir.

Örnek hesap

Bu kurallar 500 m²’lik bir meydana uygulansaydı, yaklaşık 55 m oturma yeri, en az 100 m² bitki yatağı ve en az dört ağaç gerekirdi. Dört ağacın toplam toprak hacmi yaklaşık 23 m³ olurdu. Bu sayılar bir tasarımı tek başına iyi yapmaz; ama “meydana birkaç bank koyalım” yaklaşımıyla aradaki ölçek farkını gösteriyor.

Sınırlar

Bu kurallar New York’un iklimi, yapı stoku ve mevzuatı için yazıldı; Türkiye’de doğrudan uygulanamaz. Sıcak ve kurak yazları olan illerimizde gölgenin önceliği daha da yüksek olabilir; bunu sayılarla tartıştığımız Kentte gölgeyi paylaşmak yazısına bakabilirsiniz. Ayrıca oturma yerinin sayısı kadar bakımı da belirleyicidir: Kırık, kirli ya da güneşte kızan bir bank, sayıya dahil olsa da kullanılmaz.

Sonuç

Küçük bir meydanı tasarlarken ilk soru “kaç bank sığar” değil, “insanlar nerede ve ne kadar süre oturacak” olmalı. Whyte’ın gözlemi ve New York’un kuralları aynı yere varıyor: Yeterli, doğru yere konmuş ve gölgede kalan oturma yeri. Türkiye kentleri için benzer ölçütleri kendi iklimimiz ve mevzuatımızla tartışmak, meydanlarımızı tasarım kadar kullanım üzerinden değerlendirmenin ilk adımı olabilir.