Kişi başına yeşil alan: 10 m² neyi ölçüyor?

Kentlerimizin yeşil alanı tartışılırken en sık duyulan ölçü “kişi başına metrekare”. Bu yazının tezi şu: Türkiye’de kişi başına yeşil alan ölçütü kâğıt üzerinde yükseldi, ama neyin sayıldığı genişlediği için bu sayı tek başına kentin ne kadar yeşil olduğunu söylemiyor. Asıl soru ortalama değil, her konuttan yürüme mesafesinde kullanılabilir bir yeşil alan olup olmadığı.

Ölçüt 40 yılda 7 m²’den 15 m²’ye çıktı

1985’te yürürlüğe giren imar planı yönetmeliği, “aktif yeşil alan”ı park, çocuk bahçesi ve oyun alanları olarak tanımlıyordu. Her nüfus büyüklüğü için ölçüt kişi başına 7 m²’ydi. 1999’daki değişiklikle aktif yeşil alan ölçütü kişi başına 10 m²’ye çıktı.

Bugün geçerli olan Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği 2014’te yürürlüğe girdi. “Aktif yeşil alan” terimini kullanmıyor; “açık ve yeşil alanlar”dan söz ediyor. Yönetmeliğin 2017’de değiştirilen EK-2 tablosuna göre:

• İlçe ölçeğinde 10 m²/kişi. Kapsamında çocuk bahçesi, oyun alanı, park, meydan, semt spor alanı, botanik parkı, mesire yeri ve rekreasyon alanı var. Bu payın en az %75’i kamuya ait çocuk bahçesi, oyun alanı, park, meydan ve semt spor alanı olmalı.
• İl bütününde 5 m²/kişi daha, toplam 15 m²/kişi. Bu ek pay hayvanat bahçesi, kent ormanı, ağaçlandırılacak alan, fuar ve festival alanı ile hipodromu kapsıyor.

Sayı büyüdü, ama sayılan alanlar da genişledi. 1985’te park ve oyun alanını ölçen bir oran, bugün meydanı ve semt spor alanını da içeriyor. Akkemik ve arkadaşlarının 2021’de yayımlanan değerlendirmesine göre Türkiye’de yeşil alan kavramının belirgin bir tanımı yok. Yazarlar, kişi başı değeri yüksek göstermek için tesislerle birlikte bütün alanların hesaba katıldığını belirtiyor.

Ölçüt ile planın arasındaki boşluk

Yönetmelik iki farklı şey söylüyor. 26. maddeye göre yürürlükteki planlarda sosyal ve teknik altyapı standartlarını düşüren plan değişikliği yapılamaz. EK-2’nin 10. açıklamasına göre ise il bütünündeki 5 m²’lik ek pay için durum farklı: Kent ormanı, ağaçlandırılacak alan ya da hipodrom plan değişikliğiyle kaldırılırsa eşdeğer alan aranmıyor. Bu alanlar aynı gruptaki başka bir kullanıma dönüştürülebiliyor.

Bize göre bu, 15 m²’nin üçte birinin plan değişikliğine karşı korunmadığı anlamına geliyor.

Veriler ölçütün altında

• İstanbul: İBB’nin açık veri tablosuna göre kişi başına düşen aktif yeşil alan 2015’te 5,89 m², 2025’te 7,98 m². Artış düzenli, ama değer 10 m² ölçütünün hâlâ altında. Tablo, hesaba hangi alanların ve hangi nüfusun girdiğini açıklamıyor.
• Ankara: Özdemir ve Yasak’ın 2024’te yayımlanan çalışmasına göre merkez ilçelerde toplam 21.236.076 m² aktif yeşil alan var; kişi başına 4,9 m². Yazarlara göre kentteki askerî alanlar bölge parkına dönüştürülürse bu değer 14,4 m²’ye çıkabilir.
• İzmir: Belediyenin performans programında “kişi başına düşen yeşil alan” göstergesi var, ama doğrulayabildiğimiz bir değer bulamadık.

“DSÖ 9 m² öneriyor” bilgisi nereden geliyor?

Türkçe kaynaklarda ve haberlerde sık geçen bir bilgi var: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) kişi başına en az 9 m² yeşil alan öneriyormuş. Ankara çalışması da bu değeri anıyor. İncelediğimiz kaynaklarda atıf, DSÖ’nün 2012’de yayımladığı sürdürülebilir kent göstergeleri belgesine gidiyor. O belge ise “kişi başına metrekare yeşil alan”ı yalnızca izlenecek bir gösterge olarak öneriyor; bir eşik değer vermiyor. Biz DSÖ belgelerinde 9 m² eşiğini bulamadık.

DSÖ Avrupa Bölge Ofisi’nin 2017’deki kılavuzu başka bir ölçü öneriyor. Buna göre kentte yaşayanlar, evlerinden en fazla 300 m (yaklaşık 5 dakikalık yürüme) uzaklıkta, en az 0,5–1 hektarlık bir kamusal yeşil alana ulaşabilmeli. Türkiye’deki yönetmelik de benzer bir mesafeyi tanıyor. 12. maddeye göre çocuk bahçesi, oyun alanı ve açık semt spor alanına yaklaşık 500 m mesafede yaya olarak ulaşılabilmeli.

Ortalamanın göstermedikleri

Kişi başı değer bir ortalama. Bir ilçede büyük bir kent ormanı ya da fuar alanı varsa ortalama yükselir. Oysa oyun parkı olmayan bir mahallenin çocuğu için bu sayı bir şey değiştirmez. Kişi başı oran, alanın kamuya açık olup olmadığını, gölgesini, bakımını ve kime ne kadar yakın olduğunu da göstermez.

Karşı görüş de hesaba katılmalı. Kişi başı ölçüt basit, herkesçe anlaşılır ve planlarda alan ayrılmasını zorunlu kılan yasal bir araç. Onu bırakmak yerine tamamlamak daha gerçekçi.

Öneri: ortalama yerine erişimi ölçmek

1. Ne sayıldığı açıkça yazılmalı. Belediyeler kişi başı değeri açıklarken hangi alan türlerinin ve hangi nüfusun hesaba girdiğini de yayımlamalı.
2. Erişim ayrıca ölçülmeli. “Konutların yüzde kaçı 300 ya da 500 m içinde bir kamusal yeşil alana ulaşabiliyor?” sorusu, mahalle ölçeğindeki eksikleri ortalamadan daha iyi gösterir.
3. İl ölçeğindeki pay korunmalı. Kent ormanı ve ağaçlandırma alanları plan değişikliğiyle kaldırılırken eşdeğer alan aranmalı.