Gençlik Parkı: başkentin ortasında bir göl

Gençlik Parkı, Ankara’nın tarihî merkezi Ulus’un güneybatısında, tren garının karşısında yer alıyor. Akkar Ercan’a göre bugün 27,5 hektarlık bir alanı kaplıyor. Hermann Jansen’in başkent planında bir yeşil alan dizisinin parçası olarak öngörülen park, bataklık bir alanda kuruldu ve 19 Mayıs 1943’te açıldı. Yazı, Jansen planlarındaki yeşil alanları arşiv belgeleriyle inceleyen bir makaleye, parkın kimliğini seksen yılı aşkın süreçte ele alan iki çalışmaya ve 2005–2009 yenilemesini kullanıcı anketiyle değerlendiren bir araştırmaya dayanıyor.

Jansen planında yeşil bir omurganın düğümü

Parkın fikri Jansen’den önce de vardı. Akkar Ercan’a göre ilk tasarım fikirlerini 1925’te Carl Christoph Lörcher geliştirdi. Lörcher parkı, kent merkezine yakın İncesu Vadisi boyunca uzanan yeşil bir rekreasyon koridorunun parçası olarak düşündü. Bu fikri daha sonra Hermann Jansen de benimsedi.

Burat’ın, Jansen ile Ankara İmar Müdürlüğü arasındaki yazışmalara ve Berlin Teknik Üniversitesi arşivindeki planlara dayanan çalışmasına göre Jansen, 1928 ve 1932 planlarında kentle bütünleşik ve tüm kente yayılan bir yeşil alan yapısı önerdi. 1932 imar planındaki parklar Güven Park, Gençlik Parkı, Meclis Bahçesi ve Fidanlık’tı (bugünkü Kurtuluş Parkı). Jansen, 1937 tarihli plan açıklama raporunda açık ve yeşil alanları dört grupta topladı: dere vadileri, kutrani yeşillik şeritleri, spor sahaları ve ayrı bir başlık olarak Gençlik Parkı.

Öztürk Kurtaslan ve Peker Daştan’a göre Gençlik Parkı, Jansen’in 1928 planında İncesu Vadisi boyunca uzanan bir rekreasyon ve yeşil alan omurgasının parçasıydı. Bu omurga Hipodrom’u ve Kore Parkı, Abdi İpekçi Parkı, Kurtuluş Parkı gibi bir dizi parkı da içeriyordu. Jansen parkı 260.000 m² (26 ha) büyüklüğünde, nüfusu 300.000 olarak öngörülen kentin bütününe hizmet edecek bir kent parkı olarak düşündü.

Parkın yeri de bilinçli seçilmişti. Uludağ ve Aycı’ya göre istasyon, o yıllarda bir bataklığın ortasından geçen toprak bir yolla Ulus’a bağlanıyordu. Park bu bataklığın üzerinde, kente trenle gelenlerin başkentle ilk karşılaştığı yerde kurulacaktı.

Jansen’in önerisi, Leveau’nun nazım planı

Akkar Ercan’a göre Jansen 1935’te tren garının hemen yanında bir kent parkı önerdi. Öneride yeşil alanlar, gölgelikli pergolalar, “Göl” adı verilen büyük bir havuz ve çağlayanlı küçük bir su havuzu vardı; parktan Ankara Kalesi ve yeni Cumhuriyet binaları görülebilecekti. Öztürk Kurtaslan ve Peker Daştan, Jansen’in önerisini üç ilkeye bağlıyor: kentliler için gölgeli yeşil alanlar yaratmak, kentin manzarasını bu yeni yeşil alanla yeniden kazanmak ve kayıkla gezilebilecek büyük bir havuz yapmak.

Tasarıma son hâlini Fransız mimar Theo Leveau verdi. Akkar Ercan’ın Akansel’den aktardığına göre Leveau, Jansen’in ana tasarım ilkelerini korudu, havuz ve bahçelerin formunda küçük değişiklikler yaptı ve parkın nazım planını 1936’da tamamladı. İnşaata 1938’de başlandı; park 1943’te halkın kullanımına açıldı. Burat da parkın 1938–1943 arasında inşa edildiğini yazıyor. Ona göre Jansen planındaki yeşil alanların uygulanması 1934’te Hipodrom’la başladı, 1943’te Gençlik Parkı’nın açılmasıyla sona erdi. Uludağ ve Aycı açılış gününü 19 Mayıs 1943 olarak veriyor.

Göl: bozkır kentinde bir su yüzeyi

Parkın merkezinde göl duruyor. Akkar Ercan’a göre parktaki havuzlar, Ankara’nın karasal iklimini yumuşatacak ve sıcak yaz günlerinde havayı serinletecek öğeler olarak düşünülmüştü. Göl her mevsim kullanıldı: kışın buz pateni, yazın kürek ve yüzme. Uludağ ve Aycı’ya göre yazın yelken ve kürek yarışları yapılan havuzda bazen kulvar çekilerek yüzme yarışları düzenleniyordu. Küçük çocuklara yüzme dersi verilen minik bir plaj da vardı.

Gölün çevresinde kültür ve eğlence işlevleri bir aradaydı. Akkar Ercan’ın aktardığına göre parkta açık hava tiyatrosu, sergi salonu, oyun alanları ve çocuk bakım merkezi yer alıyordu.

Su yüzeyi yıllar içinde büyüklüğünü korudu. Öztürk Kurtaslan ve Peker Daştan’a göre 2005’te 45.000 m² olarak ölçülen su yüzeyinin alanında bir değişiklik olmamıştı; değişen, suyun kalitesiydi. Aynı çalışma, Ulus ile tren garını bağlayan aksın parkın başından beri ana aks olarak kabul edildiğini aktarıyor.

Sergi, lunapark ve mini tren: yüzyılın katmanları

Parkın ilk büyük dönüşümü 1950’lerde başladı. Uludağ ve Aycı’ya göre 1956’da açılan “Bugünkü Ankara Sergisi” ile parka gelen ticari işletmeler kalıcı olarak yer edindi. Restoranlar, kafeler, dükkânlar ve büfeler açıldı; lunapark, mini tren ve mini golf kulübü de bu döneme rastlıyor. Öztürk Kurtaslan ve Peker Daştan’a göre TCDD (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları) 1957’de parktaki hatta iki tren işletmeye başladı; parka daha sonra bir nikâh salonu eklendi. Akkar Ercan’a göre bu dönemde parka giriş ücretli hâle getirildi. Gölde kiralık sandallar ve deniz bisikletleri, kıyısında Göl Gazinosu ve çay bahçeleri vardı.

Sonraki katmanlar daha çok kentin büyümesiyle geldi. Uludağ ve Aycı’nın aktardığı başlıca değişiklikler:

• 1960’larda parkın yapısal peyzajını değiştiren en önemli karar, araç yaklaşımının sağlanması ve bir otopark yapılmasıydı.
• 1970’lerde çevredeki yolların genişletilmesiyle park özgün sınırlarını yitirdi.
• 1980’lerde parktaki açık sergi alanı Opera’nın otoparkına dönüştü; gezinti yolları genişletildi, yeni patikalar açıldı.
• 1990’larda yapılan metro istasyonuyla park biraz daha alan kaybetti.

Öztürk Kurtaslan ve Peker Daştan, 2000’lerin başındaki durumu da aktarıyor. Göl kenarına depo, büfe ve tuvalet gibi plansız yapılar yerleşmiş, yeşil alanın yapılı alana oranı yeşil alan aleyhine değişmiş, mini tren hattı kullanılamaz hâle gelmişti. Aynı çalışmaya göre Ankara Büyükşehir Belediyesi parkı yeniden düzenlemek için 2006’da kapattı.

2005–2009 yenilemesi: aks, girişler ve göl

Akkar Ercan’a göre Ankara Büyükşehir Belediyesi 2005’te parkı yenileme kararı aldı. Park, mimar Öner Tokcan’ın projesiyle yenilendi ve 30 Ağustos 2009’da yeniden açıldı. Öztürk Kurtaslan ve Peker Daştan, Tokcan’ın proje raporuna dayanarak projenin ilkelerini şöyle sıralıyor:

• Parktaki bütün ağaçların türü, boyutu ve yeri ölçülüp haritalara işlenecek, her ağaç için kimlik çıkarılacaktı.
• Parkın ana dolaşım şeması korunacaktı.
• Ulus–gar aksında, gölün çevresindeki plansız yapılar kaldırılacak, yerlerine yaya yolları ve oturma alanları yapılacaktı.
• Kafe ve restoranlar, parkı çevre yollardan ayıran duvarların yakınına alınacaktı.
• Gölün içindeki ada yeni işleve göre düzenlenecekti.

Aynı çalışmaya göre yenilemeyle parka iki giriş eklendi ve giriş sayısı yediye çıktı. Akkar Ercan’a göre girişler ücretsiz hâle getirildi, gece aydınlatması iyileştirildi, lunapark alanı genişletildi ve yeni kafeler açıldı. Çağlayanlı küçük havuzlar fıskiyeli ve ışıklı havuzlara dönüştü. Göl, aydınlatma ve su gösterilerinin yapılabileceği bir sahne olarak düzenlendi; batı ve doğu uçlarına Cumhuriyet Meydanı ve Park Meydanı adlı iki meydan eklendi. Eski Göl Köşkü restore edilerek Şehr-i Ahter adıyla düğün salonu olarak kullanılmaya başlandı. Açık hava tiyatrosunun yerine bir tiyatro binası, yanına da yeni bir kültür merkezi yapıldı.

Kullanıcıların yenilemeye bakışını ölçen bir veri de var. Öztürk Kurtaslan ve Peker Daştan’ın Haziran–Temmuz 2018’de parkta 500 kişiyle yaptığı ankette katılımcıların %67’si göl çevresindeki düzenlemenin öncekinden iyi olduğu görüşüne katıldı ya da kesinlikle katıldı. Katılımcıların %60’ı yeşil alan ve bitki düzenlemesini yeterli, yine %60’ı otopark olanaklarını yetersiz buldu.

Son düzenlemeler: panolar, piknik masaları ve kültür binaları

Akkar Ercan, 2019’dan sonraki düzenlemeleri de aktarıyor. Parka, tarihini ve Jansen Planı’ndaki yeşil alan kararlarını anlatan panolar konuldu. Nikâh salonu, Gençlik Parkı 100. Yıl Nikâh Salonu adını aldı. Göl kenarına piknik masaları eklendi, çocuk oyun alanları artırıldı. Ankara Büyükşehir Belediyesi 2023’te Kültür Merkezi, Şehir Tiyatroları ve Gençlik Merkezi binalarında kapsamlı tadilat yaptı. Gençlik Merkezi 30 Kasım 2024’te Gençlik Akademi Ulus adıyla yeniden açıldı.

Değerlendirme: Gençlik Parkı ne öğretir?

Güçlü yanlar. Gençlik Parkı, bir kent planındaki yeşil alan kararının uygulanıp bugüne ulaştığı örneklerden biri. Burat’a göre Jansen’in önerdiği yeşil alan yapısı, 1930’larda üretilen kısımları dışında parçalandı ve 1950’lerde yalnızca bir dizi park olarak kentte yer buldu. Gençlik Parkı, 1954’teki imar planı yarışmasından önce üretilebilmiş yeşil alanlardan biri. Bize göre parkın en kalıcı öğesi, ilk çizimdeki iki karar: büyük bir su yüzeyi ve Ulus ile gar arasındaki aks. Göl 2005’e kadar alanını korudu; ana dolaşım şeması da yenileme projesinde korunacak öğeler arasında sayıldı.

Sınırlar. Parkın alanı kaynaklarda farklı geçiyor: Jansen’in öngördüğü 26 ha ile Akkar Ercan’ın verdiği 27,5 ha aynı sınırı ölçmüyor olabilir. Leveau’nun 1936 planı ile Jansen’in 1935 önerisi arasındaki farklar, incelediğimiz kaynaklarda yalnızca “küçük değişiklikler” olarak geçiyor. Yenilemede çıkarılan ağaç envanterinin sonuçları, gölün su kaynağı ve bakım verileri bu kaynaklarda yer almıyor. Yenileme sonrasını ölçen anket 2018’e ait; bugünkü durumu tam yansıtmayabilir.

Tarihî parklar için dört soru.

• Parkın özgün planındaki omurga (aks, su yüzeyi, ana dolaşım) belirlenip yenileme projelerinde sabit öğe olarak korunuyor mu?
• Çevre yolu, otopark ve metro gibi kent ölçeğindeki kararların park sınırına etkisi ölçülüyor mu?
• Ağaç envanteri yalnızca proje aşamasında mı çıkarılıyor, yoksa düzenli olarak güncelleniyor mu?
• Ticari işlevler, gölgeli yeşil alanları ve su kenarını daraltmayacak biçimde parkın kenarlarına mı yerleştiriliyor?