High Line: demiryolundan kamusal alana

New York’un batı yakasında, sokakların üstünden geçen eski bir yük treni hattı bugün 2,3 km uzunluğunda bir park. High Line’ı ünlü yapan yalnızca tasarımı değil, hikâyesi: Yıkım kararı imzalanmış bir altyapı, iki mahalle sakininin kurduğu bir dernek sayesinde korundu. Bu yazı projeyi parkı işleten Friends of the High Line’ın tarih ve tasarım kayıtlarından okuyor.

Sokaktaki trenden havadaki hatta

Friends of the High Line’a göre 20. yüzyılın başında Manhattan’ın batısında yük trenleri sokak düzeyinde çalışıyordu ve yayalar için tehlikeliydi. 10. Cadde “Ölüm Caddesi” diye anılır oldu; 1910’a kadar trenler 540’tan fazla kişinin ölümüne yol açtı. Bu yüzden rayları sokaktan kaldırıp yükseltilmiş bir hat kurma planı yapıldı.

İlk tren 1933’te, o zamanki adıyla West Side Elevated Line üzerinde çalıştı. Hat et, süt ürünleri ve sebze-meyve taşıdı. 1970’lerde kullanım azaldı, 1980’lerde trafik tamamen durdu ve 1991’de hattın beş bloğu yıkıldı.

Yıkım kararından parka

1999’da iki mahalle sakini, Joshua David ve Robert Hammond, hattı korumak için Friends of the High Line’ı kurdu. Aynı dönemde Belediye Başkanı Giuliani, görev süresinin son işlerinden biri olarak yıkım kararını imzaladı. Kaynak, eleştirenlerin gözden kaçırdığı bir şeyi vurguluyor: Terk edilmiş hattın üzerinde yabani bitkilerden oluşan canlı bir bahçe oluşmuştu.

2003’teki fikir yarışmasına 36’dan fazla ülkeden 720 öneri geldi. 2004–2006 yılları arasında James Corner Field Operations’ın liderliğinde Diller Scofidio + Renfro ve bitkilendirme tasarımcısı Piet Oudolf’tan oluşan ekip seçildi. Hattın sahibi demiryolu şirketi CSX yapıyı New York Kenti’ne bağışladı ve dört yıl sonra, 2009’da ilk bölüm açıldı.

Rayları söküp yerine koymak

Yapının yeniden kullanılması için önce üzerindeki toprak ve bitkiler kaldırıldı. Yani parkı savunanların ilk gördüğü yabani bahçe korunmadı; bugünkü bitkilendirme yeni bir tasarım. Çelik yapı da elden geçirildi: Tasarım kaydına göre kumlama sırasında her seferinde 25 fit (yaklaşık 7,6 m) uzunluğundaki bir bölüm çadırla kapatıldı. Friends of the High Line’ın tasarım kaydına göre sökülen her ray parçası etiketlendi, ölçülüp kaydedildi ve depolandı. Rayların ve diğer parçaların birçoğu daha sonra eski yerlerine geri konup bitkilendirmenin içine yerleştirildi.

Bitkiler, hattın çelik yapısının üzerine kurulan bir canlı çatı sistemiyle yetişiyor. Parkta on beşten fazla bitki bölgesi ve 150.000 bitki var; tür sayısı 500’ü aşıyor. Yürüyüş yolu ile bitki bölgeleri aynı dar kesitte yan yana duruyor.

Parkı kim yaşatıyor?

High Line, New York Kenti’nin sahip olduğu bir kamu parkı. Bakımını ve etkinliklerini Friends of the High Line, kentin park idaresi NYC Parks ile ortaklık içinde yürütüyor. Dernek, parkın yıllık bütçesinin neredeyse tamamını kendisi topluyor. Bu modelde park kamuya ait kalıyor; günlük işletmenin yükü ise büyük ölçüde derneğin topladığı bağışlarla karşılanıyor. Hat 2014’te Rail Yards bölümüyle uzadı; 5 Haziran 2019’da 30. Sokak’taki Spur bölümü açıldı.

Yıkım kararı imzalanmış bir altyapı, iki mahalle sakininin kurduğu bir dernek sayesinde korundu.

Değerlendirme: High Line başka bir kente ne öğretir?

Güçlü yanlar. Proje, bir altyapıyı yıkmak yerine yeni bir kullanıma açmanın mümkün olduğunu gösterdi. Rayların kaydedilip geri konması, yapının geçmişini sergilemek yerine yeni parkın parçası yaptı. En önemlisi, süreç bir tasarım ofisinden değil, yapıyı savunan yurttaşlardan başladı. Yarışmaya gelen 720 öneri de projenin geniş bir kamusal ilgiyle şekillendiğini gösteriyor.

Sınırlar. Bu yazının kaynakları parkı işleten derneğin kendi kayıtları. Bütçenin neredeyse tamamının bağışla karşılanması da her kentte tekrarlanabilecek bir model değil. Parkın çevresindeki yapılaşma ve kira artışı üzerine tartışmalar bu kaynaklarda yer almıyor; ayrı bir analiz konusu.

Türkiye için üç soru. Kullanılmayan demiryolları, viyadükler ve iskeleler Türkiye’de de var. High Line’ın dersi, yükseltilmiş bir yürüyüş yolunun kendisinden çok, bir yapının neden ve kimin için korunduğu. Biçimi kopyalamak yerine şunları sormak gerekiyor:

• Yapı taşıyıcı olarak yeni bir kullanıma uygun mu ve bunu kim inceleyecek?
• Yapıyı savunacak ve süreci takip edecek bir yurttaş ya da kurum var mı?
• Açıldıktan sonra bakım bütçesini kim, ne kadar süreyle karşılayacak?