Benthemplein: yağmuru bekleyen meydan

Rotterdam’ın Agniesebuurt mahallesindeki Benthemplein, günlerin çoğunda bir spor sahası, bir kaykay alanı ve basamaklı bir oturma yeri. Sağanak yağmurda ise mahallenin kanalizasyonuna yük olacak suyu birkaç saat tutan bir depo. Tasarım ofisi De Urbanisten’in “su meydanı” fikrinin ilk tam ölçekli uygulaması 4 Aralık 2013’te açıldı. Yazıda tasarımcının ve belediyenin anlatımını, meydanı sonradan inceleyen araştırmalardan ayrı tutuyoruz.

Taş kaplı bir meydan ve dolan kanalizasyon

Meydan; bir meslek okulu, bir lise, bir gençlik tiyatrosu, bir spor kulübü ve bir kilisenin arasında kalıyor. Straatbeeld dergisinin anlatımına göre eski meydan tamamen taş kaplıydı ve çevresinden alçakta duruyordu. Bu alçaklık, onu yağmur suyunu toplamak için uygun bir yer yaptı. Mahallenin 5 hektarlık bir bölümünün yağmur suyu bugün bu meydana yönleniyor.

Québec Belediye İşleri Bakanlığı’nın vaka notuna göre meydanın görevi, yağmur suyunu toplayıp depolayarak kanalizasyon sistemine binen yükü hafifletmek. Aynı nota göre Rotterdam’ın yaklaşık %85’i deniz seviyesinin altında. De Urbanisten su meydanını, su depolama yapılarını görünür ve kullanılabilir kılmanın bir yolu olarak anlatıyor.

Fikirden yapıya sekiz yıl

Ofisin anlatımına göre su meydanı fikri 2005’te Rotterdam Uluslararası Mimarlık Bienali’nde ortaya çıktı. 2007’de kentin su planı Waterplan 2’ye girerek belediye politikası oldu. Benthemplein için 2011’de üç atölye yapıldı. Okulların öğrencileri ve öğretmenleri, kilise cemaati, tiyatro, spor kulübü ve mahalle sakinleri meydanın kullanımını ve havasını konuştu. Straatbeeld’e göre spor sahası, sahne ve kaykay alanı bu görüşmelerden çıktı. Yapım 2012’de başladı.

Üç basen, iki ayrı yağmur

Meydanda üç basen var. De Urbanisten’e göre iki sığ basen, yakın çevrenin suyunu her yağmurda alıyor. Derin basen ise yalnızca yağmur sürdüğünde doluyor ve daha geniş bir alanın suyunu topluyor. Toplam tutma kapasitesi açılış duyurusunda 1.700 m³ olarak geçiyor. Meydanı inceleyen IDOS çalışması ise 1.800 m³ veriyor.

Straatbeeld’in aktardığına göre sığ basenlerde ilk ve en kirli su, yağmurun ilk yarım saatinde pompayla kanalizasyona gönderiliyor; sonra vana kapanıyor ve su basende kalıyor. Bu su yavaşça toprağa süzülüyor. 2,6 m derinliğindeki ana basende biriken su ise yeraltından yakındaki Noordsingel kanalına pompalanıyor.

Su, borunun içinde değil, herkesin gözü önünde meydanı geçiyor.

Tasarımın en okunur kararı suyun yolunu göstermek. Çatılardan ve sokaklardan gelen su, geniş paslanmaz çelik oluklardan basenlere akıyor. Ofis kuralı şöyle anlatıyor: Su basabilecek her yüzey mavinin tonlarına boyandı, suyu taşıyan her şey parlak çelik. Meydandaki iki sıra çınar korundu; aralarına uzun otlar ve çiçekli bitkiler eklendi.

Kuru günlerde bir buluşma yeri

Meydan çoğu zaman kuru. Derin basen bir basketbol ve futbol sahası; çevresindeki basamaklar hem tribün hem oturma yeri. Okul bu sahayı beden eğitimi derslerinde kullanıyor. Sığ basenlerden biri kaykay alanı, diğeri küçük bir sahne. IDOS çalışmasındaki gözlemlere göre meydanın en yaygın kullanımı oturmak, küçük gruplar hâlinde buluşmak ve kaykay.

On yıl sonra: işleyen ve aksayan yanlar

Meydanın ilk yılı sorunsuz geçmedi. Straatbeeld’e göre spor sahası beklenenden sık su altında kaldı; nedeni yanlış ayarlanmış bir vanaydı. IDOS’un 2021’de yayımlanan çalışması daha kalıcı sorunlara işaret ediyor. Belediyenin temizlik ekipleri, meydanın “nasıl temizleneceği düşünülmeden” tasarlandığını söylüyor. Basenlerde çöp, kırık cam ve yaprak birikiyor; sigara izmaritleri aydınlatma elemanlarını tıkıyor. Rampa yalnızca bir basende var, çelik oluklar da hareket kısıtlılığı olanlar için engel. Çalışmanın genel yargısı “karışık bir başarı”.

Bakımın da bir bedeli var. Québec Belediye İşleri Bakanlığı’nın vaka notuna göre meydanın bakımı belediyeye yılda 75.000 €’ya mal oluyor; her gün temizlik ve yılda dört kapsamlı temizlik gerekiyor. IDOS ise haftada en az bir temizlikten söz ediyor. Basenlerin ne sıklıkla dolduğunu gösteren bir veri yayımlanmamış. Vaka notuna göre kapsamlı bir maliyet-fayda çalışması da yapılmadı.

Değerlendirme: Benthemplein başka bir kente ne öğretir?

Güçlü yanlar. Benthemplein, bir yağmur suyu deposunu gömüp saklamak yerine mahalleye kullanılabilir bir meydan olarak geri veriyor. Bize göre asıl başarısı, suyun nereden gelip nereye gittiğini herkesin görebileceği hâle getirmesi.

Sınırlar. Sayıların ve işleyişin çoğu tasarımcının ve belediyenin anlatımından geliyor; bağımsız ölçüm yok. Pompalara ve vanalara dayanan bir sistem, bakım ekibi tasarıma baştan katılmadığında aksıyor. IDOS’a göre sonraki su meydanları mekanik parçalara daha az, yer çekimine daha çok dayanıyor.

Türkiye için üç soru. Sağanakta su basan alt geçitler ve meydanlar Türkiye kentlerinde de tanıdık. Benthemplein’ın biçimini kopyalamak yerine sorularını sormak daha verimli:

• Mahallede yağmur suyunun zaten toplandığı alçak bir kamusal alan var mı?
• Temizlik ve bakım ekibi tasarım sürecine baştan katılacak mı?
• Su meydanı kanalizasyona mı, toprağa mı, yakındaki bir dereye mi boşalacak; bunun sorumlusu hangi kurum?