Süs bitkilerinden peyzaj mimarlığına: Türkiye’de bir mesleğin kısa tarihi

TMMOB Peyzaj Mimarları Odası’na göre Türkiye’de peyzaj mimarlığı eğitimi bugün mimarlık, ziraat, orman, güzel sanatlar ve tasarım fakültelerinde veriliyor. Bu dağınıklık tesadüf değil; mesleğin yaklaşık doksan yıllık geçmişinin izi. Disiplin, bir ziraat enstitüsünde süs bitkileriyle başladı, orman fakülteleriyle yayıldı ve son çeyrek yüzyılda tasarım fakültelerine yöneldi. Bu yazı, bölümlerin, meslek örgütünün ve mevzuatın kendi belgelerine dayanarak bu yolculuğun ana duraklarını derliyor.

1933: Süs bitkileriyle başlayan bir eğitim

Ankara Üniversitesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü’nün tarihçesine göre Türkiye’de peyzaj mimarlığı eğitimi, 1933’te kurulan Yüksek Ziraat Enstitüsü içinde “Süs Nebatları Şubesi” olarak başladı. Ankara Üniversitesi 1946’da kurulunca şube, Ziraat Fakültesi’nde “Bahçe Mimarisi ve Ağaçlandırma Kürsüsü” adıyla sürdü.

Bize göre bu iki ad, mesleğin başlangıç noktasını iyi anlatıyor: Konu önce bitki ve bahçe, sonra ağaçlandırmaydı. Kent ölçeğinde tasarım ve planlama, disipline sonradan eklendi.

Kürsü yılları: bir hoca, bir doktora, ilk yarışma

Bu dönemin insanlarını en ayrıntılı anlatan kaynaklardan biri, Nevruz Çınar Özdil, Meltem Dartar Öztan ve Serap Şahinoğlu’nun 2025’te PEYZAJ dergisinde yayımlanan biyografik çalışması. Makale, Sadri Aran’ı bugünkü anlamıyla peyzaj mimarlığı eğitiminin kurucusu olarak anıyor; Aran, Halkalı Ziraat Mekteb-i Âlisi mezunu. Aynı çalışmaya göre kürsüde eğitim uzun süre yalnızca süs bitkileri ve bahçe teorileri üzerineydi.

Makalenin konusu Yüksel Öztan (1933–2010), Aran’ın rehberliğinde yetişti. 1953’te Ziraat Fakültesi’nden mezun oldu, 1955’te Bahçe Mimarisi ve Ağaçlandırma Kürsüsü’ne asistan olarak döndü. Doktorasını 1959’da, Marmara Bölgesi’nin ağaç ve çalılarını peyzaj mimarisi yönünden değerlendiren bir tezle tamamladı. 1961–1962’de Berkeley’deki California Üniversitesi’nin peyzaj mimarlığı bölümünde lisansüstü kurslara katıldı. Yani bölüm kurulmadan önce de kürsüde doktora düzeyinde peyzaj araştırması yapılıyordu.

Aynı makaleye göre 1965’te açılan TBMM Bahçesi Peyzaj Projesi yarışması, Türkiye’de peyzaj mimarlığı alanındaki ilk resmî ulusal yarışma. Birinciliği Öztan’ın tasarımı kazandı; TBMM park ve bahçeleri ile Egemenlik Parkı bu projeyle hayata geçti.

1968: İlk bölüm, ilk mezunlar

Aynı tarihçeye göre çevre ve peyzaja artan ilgiyle 1968’de Ziraat Fakültesi’nin on bölümünden biri olarak Peyzaj Mimarlığı Bölümü kuruldu ve 1973’te ilk mezunlarını verdi. Bölüm, Haziran 1990’dan beri mezunlarına “Peyzaj Mimarı” unvanı ve diploması veriyor.

Bu ayrıntı, kaynaklar arasındaki bir farkı da açıklıyor. İTÜ’den Güzel ve Erdem Kaya’nın 2025 tarihli çalışması, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi’nin 1984’te açtığı programı “Türkiye’deki ilk resmî peyzaj mimarlığı lisans programı” olarak anıyor. İki bilgi birlikte okunduğunda fark büyük olasılıkla tanımdan kaynaklanıyor: Ankara’da bölüm 1968’de kuruldu, “Peyzaj Mimarı” unvanı ise 1990’da verilmeye başlandı.

Bölüm olmak ders programını da değiştirdi. Özdil ve arkadaşlarının Memlük’e (2018) dayanarak aktardığına göre 1968’deki ad değişikliğiyle müfredata peyzaj mimarlığı teorisi ve tarihi dersleri eklendi; bitki tanıma, ağaçlandırma ve bitkisel tasarım dersleri de programa girdi. Öztan, bölümün kuruluş kadrosunda yer aldı ve 1975–1985 arasında bölüm başkanlığı yaptı.

Yayılma: ziraattan ormana, ormandan mimarlığa

Güzel ve Erdem Kaya’nın derlemesine göre bölümler farklı fakültelerde açıldı:

• Çukurova Üniversitesi (1969): Akdeniz bölgesinin ilk programı; Ankara Üniversitesi’nin desteğiyle Ziraat Fakültesi’nde başladı.
• Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi: Ege bölgesinde bu eğitimi veren ilk kurum; çalışmada 1976 yılı veriliyor.
• İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi (1984): Orman fakülteleri içindeki ilk lisans programı.
• Karadeniz Teknik Üniversitesi: KTÜ’nün kendi sayfasına göre bölümün kuruluşu 8 Eylül 1975 tarihli yönetmelikle öngörüldü, ancak öğretime ancak 1990–1991 öğretim yılında başlanabildi; ilk mezunlar 1994’te verildi.
• Atatürk Üniversitesi (1990): Doğu Anadolu’da bu eğitimi veren ilk üniversite; program Ziraat Fakültesi’nde başladı.
• Bilkent Üniversitesi (1991): Kentsel tasarımı ve peyzaj mimarlığını birlikte ele alan, Türkiye’deki ilk disiplinlerarası lisans programı.
• Akdeniz Üniversitesi (1991): Program bugün Mimarlık Fakültesi’nde.
• İTÜ (2002): Çalışmaya göre 2002’ye kadar ziraat ve orman fakülteleriyle sınırlı kalan eğitimi mimarlık fakültesine taşıyan program.
• İnönü Üniversitesi (2007): Doğu Anadolu’da peyzaj mimarlığı eğitimi veren ilk güzel sanatlar fakültesi.

Aynı çalışmaya göre bölüm başkanları konseyi PEMKON, 2009’da peyzaj mimarlığı eğitiminin mimarlık fakültelerinde verilmesi gerektiği konusunda uzlaştı. Bugünkü dağınık tablo, bu yönelimin yarım kalmış hâli olarak da okunabilir.

2026 tablosu: 38 üniversite, dört fakülte türü

YÖK Atlas’taki 2026 YKS tercih kılavuzu verisine göre “Peyzaj Mimarlığı” lisans programı Türkiye’de 38 üniversitede bulunuyor; hepsi devlet üniversitesi. Programların 22’si adında mimarlık geçen fakültelerde: mimarlık, mimarlık ve tasarım ya da mühendislik ve mimarlık fakülteleri gibi. Yedisi ziraat, beşi orman, dördü güzel sanatlar ya da sanat ve tasarım fakültelerinde.

Kılavuzda “Kentsel Tasarım ve Peyzaj Mimarlığı” adıyla ayrı bir program grubu da var. Bu program 2026’da Türkiye’de altı üniversitede yer alıyor; beşi vakıf üniversitesi.

Bize göre bu tablo, PEMKON’un 2009 uzlaşmasının yönünü gösteriyor: Programların çoğu artık mimarlık ve tasarım çatısı altında. Yine de kuruluş yıllarının ziraat ve orman fakülteleri, programların üçte birine yakınını barındırmayı sürdürüyor.

Dernekten odaya

TMMOB Peyzaj Mimarları Odası’nın tarihçesine göre meslek örgütlenmesi, 1966’da Ankara’da kurulan Peyzaj Mimarisi Derneği ile başladı. Oda, Mayıs 1994’te TMMOB’un 33. Genel Kurulu’nda alınan odalaşma kararıyla kuruldu. Oda’nın genel merkezi Ankara’da; Adana, Antalya, Bursa, İstanbul, İzmir ve Trabzon’da şubeleri var. Bunlara 15 il temsilciliği ile Alanya ve Manavgat’taki ilçe temsilcilikleri ekleniyor.

Derneğin kuruluşu da bir hazırlığın ürünüydü. Özdil ve arkadaşlarına göre ilk girişimler 1965’te başladı; dernek 1970’ten itibaren yayın organı olarak Peyzaj Mimarlığı Dergisi’ni çıkardı. Öztan, derneğin kurucu üyelerinden biriydi ve 1974–1978 ile 1989–1991 arasında dernek başkanlığı yaptı.

Oda’nın ilk Peyzaj Mimarlığı Kongresi 19–21 Ekim 2000’de yapıldı. Kongreler o günden bu yana sürüyor; dokuzuncusu 20–22 Kasım 2026’da İstanbul’da “Projektif Peyzajlar” temasıyla düzenleniyor.

13 Mayıs: Oda’nın kuruluş günü, mesleğin günü

TMMOB’un 13 Mayıs 2024 tarihli deklarasyonuna göre Oda’nın kuruluşu, 13 Mayıs 1994’te TMMOB’un 33. Genel Kurulu’nda kabul edildi. Oda, kuruluşunun 13. yıl dönümünde bu günü Ulusal Peyzaj Mimarlığı Günü ilan etti. Oda’nın sitesindeki bildiri, kararı şöyle gerekçelendiriyor: “mesleki örgütlenmemizin ilk adımını 1994 yılının 13 Mayıs günü attık.”

Gün her yıl şube, temsilcilik ve üniversitelerde etkinliklerle kutlanıyor. Bursa Uludağ Üniversitesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü, örneğin, her 13 Mayıs’ı kampüste ağaç dikerek karşılıyor. Oda’nın 30. yılına denk gelen 2024 deklarasyonu ise kentlerde afete ve iklime dirençli yaşam alanları ihtiyacını öne çıkardı.

Uluslararası bağlar: 1976’dan bugüne IFLA

Türkiye’deki meslek, uluslararası federasyonla erken buluştu. Özdil ve arkadaşlarına göre Uluslararası Peyzaj Mimarları Federasyonu IFLA’nın 1976 Dünya Kongresi İstanbul’da düzenlendi; organizasyon komitesine Yüksel Öztan başkanlık etti.

IFLA’nın üye dernekler listesinde Oda, “UCTEA Chamber of Landscape Architects” adıyla Avrupa bölgesinde yer alıyor. Kongre sitesi, IFLA’nın 60. Dünya Kongresi’ni Oda’nın ev sahipliğinde, 4–6 Eylül 2024’te İstanbul’da ve “Code Red for Earth” (Dünya için kırmızı alarm) temasıyla duyurdu. Oda’nın 27 Ekim 2026 tarihli duyurusuna göre Oda, 26–27 Ekim 2026’da Hong Kong’da toplanan 62. IFLA Dünya Konseyi’ne genel başkanı ve IFLA delegesiyle katıldı. Aynı duyuru, IFLA’nın 82 ulusal ve çok uluslu meslek örgütü aracılığıyla 100.000’in üzerinde peyzaj mimarını temsil ettiğini aktarıyor.

Bahçe mimarından peyzaj mimarına

Mesleğin adı resmî kayıtlarda da değişti. Oda’nın 2006 tarihli duyurusuna göre o güne kadar “Bahçe Mimarı” olan meslek kodlaması “Peyzaj Mimarı” olarak düzeltildi. Duyuru bunu “mesleki tanınırlığımızdaki en önemli adım” olarak niteliyor.

Mesleği kimin icra edebileceği Oda’nın Ana Yönetmeliği’nde tanımlı. 8. maddeye göre Türkiye’deki üniversitelerden peyzaj mimarı lisans unvanıyla mezun olanlar ile yurt dışı diplomasının denkliği kabul edilenler, mesleklerini icra edebilmek için Oda’ya kaydolmak ve üyeliklerini sürdürmek zorunda. 7. madde, Oda’nın amaçları arasında açık ve yeşil alanların “peyzaj planlama, tasarım, projelendirme, uygulama ve yönetimini” sayıyor.

Mevzuattaki yer de netleşti. 2017 tarihli Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, peyzaj projesini “açık ve yeşil alanlar için ekolojik, doğal ve kültürel verilere dayalı olmak üzere, peyzaj mimarlarınca hazırlanıp imzalanan” proje olarak tanımlıyor. Ancak aynı madde, projenin “yerleşme ve yapının özelliğine göre ilgili idarece” isteneceğini söylüyor. Bize göre bu ifade, mesleğin bugünkü en önemli tartışmalarından birinin kaynağı: Peyzaj projesi her yapı için zorunlu değil, idarenin takdirine bağlı.

Bugün: standart ve akreditasyon

Son yıllarda gündem, bölüm sayısından eğitimin kalitesine kaydı. Güzel ve Erdem Kaya’ya göre YÖK, peyzaj mimarlığı eğitimi için ilk öğretim standartlarını 2011’de belirledi. Peyzaj Mimarlığı Eğitimi Derneği PEMDER 2018’de kuruldu; derneğin yerel akreditasyon kuruluşu olma başvurusu, Yükseköğretim Kalite Kurulu tarafından 2020’de onaylandı. Aynı çalışmaya göre programlardaki eğitim yaklaşımlarını değerlendirmek için 2014, 2018 ve 2024’te çalıştaylar düzenlendi.

Değerlendirme: Bu tarih bize ne söylüyor?

Kökler. Türkiye’de peyzaj mimarlığı bitki bilgisinden doğdu. Bu, mesleğe ekoloji ve bitki konusunda güçlü bir temel verdi. Kent ölçeğinde tasarım ise sonradan ve farklı fakültelerde, farklı hızlarda gelişti.

Sınırlar. Bölümlerin kuruluş yılları kaynağa göre değişebiliyor: Bazı kaynaklar fakültenin, bazıları bölümün ya da öğretime başlamanın yılını veriyor. Bu yazıda her tarihi kaynağıyla birlikte verdik. Kişi adlarını yalnızca hakemli bir kaynakta geçtiği ölçüde yazdık; kuruluş yıllarının öteki hocaları için doğrulanmış bir liste bulamadık.

Öğrenciler için. Bir bölümü seçerken hangi fakültede olduğu, müfredatın bitki, planlama ya da tasarım ağırlığı hakkında fikir verir. Mesleki gelişim kaynakları için mesleki gelişim sayfamıza, 1936’da açılan bir kent parkının hikâyesi için de İzmir Kültürpark yazımıza bakabilirsiniz.