Madrid Río: otoyolun yerine nehir parkı

Madrid’in batısında, Manzanares Nehri’nin iki yakasını 1970’lerden beri M-30 çevre yolu kaplıyordu. Belediye yolu 2004–2007 arasında nehir boyunca yer altına aldı ve boşalan yüzeyde Madrid Río parkını yaptırdı. Madrid Belediyesi’ne göre park 15 Nisan 2011’de tamamlandı; 1.210.881 m² alana yayılıyor ve 33.623 yeni ağaç dikildi. Harvard Tasarım Okulu (GSD), projeye 2015 Veronica Rudge Green Kentsel Tasarım Ödülü’nü verdi. Yazı belediyenin proje sayfalarına, tasarım ekibinin yayımladığı bilgilere ve proje direktörü Ginés Garrido’nun hakemli bir dergide çıkan makalesine dayanıyor.

Çevre yolu nehri kentten ayırıyordu

Belediyenin 2014 Dubai İyi Uygulamalar Yarışması’na sunduğu ve Madrid Politeknik Üniversitesi’nin (UPM) veri tabanında yayımlanan proje dosyasına göre M-30’un yapımı 1970’te başladı. Yol doğuda Abroñigal deresinin yatağını, batıda Manzanares’in kıyılarını kapladı; inşaat 1974’te bitti. Aynı dosyaya göre parkın bugün bulunduğu yerden günde ortalama 200.000 araç geçiyordu.

Garrido, revista PH’de yayımlanan makalesinde otoyolun kentle nehir arasındaki bağı kopardığını yazıyor: Nehir yalıtılmış, ulaşılamaz ve görünmez hâle gelmişti. Garrido’nun aktardığı gelir verisi bölünmenin toplumsal yanını da gösteriyor. Parkın kuzeybatısındaki mahallelerde kişi başına gelir 30.000 €, güneybatıdaki mahallelerde 17.000 € düzeyindeydi.

Önce tüneller, sonra park yarışması

Madrid Calle 30 şirketinin kaydına göre M-30’un mülkiyeti 2004’te devletten belediyeye geçti; yolu işletecek Madrid Calle 30 şirketi 21 Mayıs 2004’te kuruldu. Yenileme işleri 24 Eylül 2004’te başladı ve güney baypas tünelinin 8 Mayıs 2007’de açılmasıyla tamamlandı. West 8’e göre kent, nehir boyunca uzanan altı kilometrelik bölümdeki yolları ve bağlantıları toplam 43 km’lik tünellere aldı. Garrido bu sürece kentin enerjisinin %40’ını taşıyan elektrik hatlarının da yer altına alınmasını, yağmur suyu toplama sisteminin yenilenmesini ve taşkın korumasını ekliyor.

Belediye 2005’te tünellerin üstünde boşalacak alan için uluslararası bir fikir yarışması açtı. UPM’deki dosyaya göre yarışmaya 18 öneri katıldı. Kazanan ekip üç Madrid ofisinden (Burgos & Garrido, Porras La Casta, Rubio & Álvarez-Sala) ve Hollandalı peyzaj ve kentsel tasarım ofisi West 8’den oluşuyordu. West 8’e göre üç Madrid ofisi yapım döneminde MRIO arquitectos adıyla ortak girişim kurdu. Garrido’nun makalesine ve Harvard GSD kaydına göre ekibi Ginés Garrido yönetti.

Süreç tartışmasız ilerlemedi. El País’te Anatxu Zabalbeascoa, ödül haberinde planlamanın kararsız yürüdüğünü yazdı: Önce çevre yolunun üstü kapatılmış, bu örtünün neyi taşıyabileceği sonradan hesaplanmak zorunda kalınmıştı. Garrido’nun proje künyesine göre 150 hektarlık düzenlemenin 50 hektarı M-30 tünellerinin üstünde yapıldı. Tasarım; rampaları, hava filtrelerini, fanları, acil çıkışları ve elektrik odalarını parkın içinde çözmek zorundaydı.

Katılım da sürecin parçasıydı. UPM’deki dosyaya göre Eylül 2005’te çocuklar ve gençler için açılan fikir yarışmasına 5.500’den fazla öneri geldi. Plan Especial (özel imar planı) askı sürecinde 4.232 itiraz dilekçesiyle 36.818 talep iletildi; belediye taleplerin %42,8’inin tamamen ya da kısmen karşılandığını bildiriyor.

Tünelin üstünde çam koridoru: Salón de Pinos

Parkın omurgası Salón de Pinos adlı ağaçlı yürüyüş yolu. Belediyeye göre bu çözüm, binalarla nehir kenarı arasındaki mesafenin 40 m’nin altına düştüğü yerlerde seçildi. Salón 25–30 m genişliğinde, 6 km’den uzun bir şerit; Puente del Rey’in kuzeyinden Nudo Sur kavşağının yakınına kadar çoğunlukla sağ kıyıda ilerliyor. Yaya ve bisiklet yolu aynı şeritte, oturma alanlarından döşeme farkıyla ayrılıyor; kullanıcılar ağaçların arasında serbestçe dolaşabiliyor. West 8’e göre şeridin neredeyse tamamı tünelin üstünde; tasarım ofisi 8.000 çamın dikim düzenini bir “koreografi” olarak tanımlıyor.

Belediyenin bitki listesine göre 47 ağaç türü arasında Halep çamı (Pinus halepensis, 12.209 adet) ve fıstık çamı (Pinus pinea, 4.023 adet) öne çıkıyor; onları kara kavak, ginkgo ve melez çınar izliyor. 38 türden oluşan 470.844 çalının çoğu aromatik, sarılıcı ve yer örtücü bitkiler. 210.898 m²’lik çayır alanı düşük su ihtiyacına göre seçildi. Garrido’ya göre parkın sulama sistemi, kentin arıtma tesislerinden gelen geri kazanılmış suyla ve metro hatlarının drenaj suyuyla çalışacak şekilde tasarlandı. Tünel kazısından çıkan toprak, parkın yeni topoğrafyasında kullanıldı.

Köprüler, barajlar ve tarihî yapılar

Belediyeye göre iki yaka arasında, üzerinde çalışma yapılmayan tarihî Reina Victoria Köprüsü de dahil, 33 geçiş var. Garrido’nun künyesine göre bunların 12’si yeni köprü ve yaya köprüsü; beş tarihî köprü restore edildi, ikisi genişletildi. Restorasyon ve çevre düzenlemesi yapılan yapılar arasında Puente de Segovia (1584), Puente de Toledo (1832) ve Puente del Rey (1828) bulunuyor. Eski otoyolun bir köprüsü ağaçlı bir yaya ve bisiklet geçidine dönüştürüldü.

Yeni köprülerden en çok bilineni Arganzuela Parkı’nı Salón de Pinos’a bağlayan iki Cáscara köprüsü. West 8 bunları teknik bir altyapı yerine park ölçeğinde düşünülmüş, dışı kaba beton kubbeler olarak tanımlıyor. Kubbelerin iç yüzünde sanatçı Daniel Canogar’ın mozaiği, gökten düşer gibi resmedilmiş mahalle sakinlerini gösteriyor. El País’e göre yarışmada finale kalan Fransız mimar Dominique Perrault’nun burgu biçimli köprüsü de bugün nehrin iki yakasını birleştiren köprülerden biri.

Nehrin kendisi de projenin parçası oldu. Garrido’ya göre Manzanares kent içinde 1950’lerde yapılmış yedi barajla denetlenen, kanala alınmış bir akarsu; projede barajlar ve kıyı duvarları restore edildi. Belediye, rehabilite edilen yedi baraja balıkların geçebilmesi için balık merdiveni eklendiğini bildiriyor.

Arganzuela Parkı ve Avenida de Portugal

Belediyeye göre güneydeki Arganzuela Parkı 84.000 m²’den 232.700 m²’ye büyüdü, 10.000 yeni ağaç ve 122.300 çalı dikildi. Parkta 10 yeni çeşme ve beş oyun alanı bulunuyor. Üç su havuzundan oluşan kent plajı, 2005’teki çocuk yarışmasında gelen bir isteğe yanıt olarak yapıldı. West 8’e göre parkın ana teması su: kanala alınmış nehir, çeşmeler, kıvrımlı yollar ve parkın içinden geçen kuru bir dere yatağı bu temayı taşıyor.

Batıdaki Avenida de Portugal, West 8’in tanımıyla kent merkezine giren en önemli yollardan biri. Yol yer altına alındı ve altına 1.000 araçlık bir otopark yapıldı. Boşalan yüzey kiraz ağaçlarıyla bir mahalle bahçesine dönüştü.

Madrid’de otoyol kaldırılmadı; nehrin kenarından alınıp parkın altına yerleştirildi.

Garrido, benzer kıyı dönüşümleri arasında Seul’ü de sayıyor. Seul’de yükseltilmiş otoyol yıkılıp örtülü dere yeniden açıldı (Cheonggyecheon). Madrid’de ise araç trafiği kentten çıkarılmadı; tünele taşındı. Garrido’ya göre tünellerden günde 200.000’den fazla araç geçiyor.

Maliyet, borç ve tartışmalar

Projenin maliyeti kaynaklara göre farklı veriliyor. Garrido’ya göre tüm projeye yaklaşık 3,6 milyar € kentsel mühendislik ve 420 milyon € kentsel tasarım işi için harcandı. Bu kaynağın %80’ini belediye borçlanma kapasitesiyle sağladı. Garrido, basında yayılan görüşün aksine finansman yükünün kentin ekonomik gücüne göre planlandığını savunuyor. Bu, tasarım ekibinin değerlendirmesi; bağımsız bir mali denetim değil.

UPM’deki belediye dosyası park bütçesini 370 milyon € olarak veriyor; bu bütçenin %42,85’i belediyeden, %54’ü merkezî hükümetten, %3,15’i Avrupa Birliği fonlarından geldi. Aynı dosyaya göre tünel işleri dahil toplam bütçede devletin payı yalnızca %6. Kaynaklar toplamı farklı kalemlerle hesapladığı için sayılar birbirinin yerine kullanılmamalı.

Garrido proje başlangıcındaki itirazları da kaydediyor. Üç yılı aşan tünel yapımı boyunca trafik sürdü; inşaatın yakınında yaşayanlar ağır çevresel etkilere katlandı. Proje bir süre siyasi muhalefetle karşılaştı. Garrido’ya göre algı tüneller 2007’de açıldıktan sonra değişti. Bugünkü sorunu ise soylulaştırmayı (gentrification) sınırlamak olarak tanımlıyor. UPM veri tabanının editörleri de 2 Aralık 2015 tarihli notlarında, deneyimin uygulandığı biçimiyle başka kentlere aktarılabilir bir örnek sayılmaması gerektiğini düşündüklerini yazıyor; sayfada bu görüşün gerekçesi yer almıyor.

Bugün park ve nehir

Belediyeye göre Madrid Río, Getafe’den El Pardo’ya uzanan 3.500 hektarlık bir yeşil koridorun parçalarını birbirine bağlıyor: 1.500 hektarlık Casa de Campo, Parque del Oeste ve Manzanares Güney Parkı bunlar arasında. Parkta 30 km bisiklet yolu, 33 spor sahası ve 17 çocuk oyun alanı var. Garrido’nun 2017’de verdiği bilgiye göre parkın içindeki eski mezbaha Matadero Madrid, çağdaş sanat merkezi olarak yılda bir milyonun üzerinde ziyaretçi ağırlıyor. Parkın kendi ziyaretçi sayısına dair güncel bir resmî veriye ulaşamadık.

Nehrin ekolojisi de değişmeye devam ediyor. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles’te 2025’te yayımlanan bir çalışmaya göre Manzanares’in doğallaştırılması 2016’da başladı ve 2019’da tamamlandı. Araştırmacılar, Haziran 2025’e kadar incelenen 14,47 km’lik bölümde 629 bitki taksonu saptadı; bunların %78,9’u yerli.

Harvard GSD’nin kaydına göre ödül, Ginés Garrido yönetimindeki Burgos & Garrido, Porras La Casta, Rubio & Álvarez-Sala ve West 8 ekibine verildi. El País’e göre 50.000 dolarlık ödül tasarımcılar arasında paylaşıldı.

Bir peyzaj mimarı için çıkarımlar

Değerlendirmemize göre Madrid Río’dan başka kentlere taşınabilecek dersler projenin ölçeğinden çok çalışma biçiminde:

• Tünel üstü peyzaj bir mühendislik ortaklığıdır. Parkın 50 hektarı bir tünel tavanında duruyor. Toprak derinliği, taşıma kapasitesi, havalandırma bacaları ve acil çıkışlar en baştan tasarım verisi olmalı; El País’in aktardığı, önce örtünün yapılıp taşıma hesabının sonra yapıldığı sıra bunun tersini gösteriyor.
• Dar kesitte tek ve güçlü bir fikir yeter. 40 m’den dar yerlerde çam ağırlıklı tek bir ağaçlı yol, kıyıyı süslemeden 6 km boyunca süreklilik sağlıyor.
• Katılım somut bir izi olunca anlam kazanır. Kent plajı, çocuk yarışmasından projeye giren bir istek; itirazların ne kadarının karşılandığı da sayıyla açıklandı.
• Su ve bakım baştan planlanmalı. 33.623 ağacın ve geniş çayırların sulaması geri kazanılmış suya göre kurgulandı. Kurak yazları olan kentler için bu tercih proje başında verilmesi gereken bir karar.
• Başarılı park, çevresini de değiştirir. Garrido’nun soylulaştırma uyarısı, büyük kıyı projelerinde konut ve mahalle politikasının parkla birlikte düşünülmesi gerektiğini hatırlatıyor.