İzmir Kültürpark: yangın yerinde kurulan park

13 Eylül 1922’de çıkan büyük İzmir yangını kentin tarihî merkezini birkaç günde yok etti. Kültürpark, yangının geride bıraktığı alanın bir bölümünde kuruldu ve 1 Eylül 1936’da açıldı. Mimarlar Odası İzmir Şubesi’ne göre yaklaşık 42 hektarlık alanıyla bugün kentin en önemli yeşil alanı; İzmir Fuarı da 1936’dan beri burada düzenleniyor. Yazı, 1936’da Arkitekt dergisinde yayımlanan proje anlatımına, Mimarlar Odası İzmir Şubesi’nin 2019 tarihli yapı envanterine ve İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin açıklamalarına dayanıyor.

Yangın yerinden kent parkına

Mimarlar Odası envanterine göre alan, yangından sonra 1925’te hazırlanan Danger–Prost planında yangın bölgesinin ortasında büyük bir park olarak ayrılmıştı. docomomo dergisindeki çalışmaya göre yangın alanının imar planı 1924–1925’te René ve Raymond Danger tarafından, Henri Prost’un danışmanlığında hazırlandı. 1930’larda Belediye Başkanı Behçet Uz döneminde alan büyütülerek “Kültürpark” adıyla projelendirildi.

Envanter, parkın fikir kaynaklarından birini de not ediyor: Suad Yurdkoru’nun Moskova ziyaretinde incelediği Gorki Parkı. Amaç, parkın bir yeşil alan olmasının yanında bir “halk üniversitesi” gibi çalışmasıydı. Tansu’ya göre uluslararası İzmir Fuarı, 1936’daki altıncı fuarla Kültürpark’taki kalıcı yerine taşındı; docomomo’daki çalışmaya göre fuar o yıldan itibaren her yıl burada düzenlendi.

İlk plan: 360.000 m², bir ana yol ve rüzgâr

Muammer Tansu’nun 1936’da Arkitekt dergisinde yazdığına göre proje İzmir Belediyesi fen heyeti tarafından hazırlandı ve 360.000 m²’lik bir alanı kaplıyordu. Tansu, eserin “tamamen çorak bir mıntakada” yeniden kurulduğunu vurguluyor. Yazıdaki ölçüler ilk planın omurgasını gösteriyor:

• Ana giriş 30 m genişliğindeydi.
• Girişten sonra 70 m genişliğinde, 300 m uzunluğunda bir ana yol, yani ale uzanıyordu. Bunun ilk 120 m’si beton bir meydandı; devamı yeşillik ve çiçeklerle süslü, ince beyaz çakıl döşeli park yolları olarak sürüyordu.
• Havuz 20 × 40 m ölçüsündeydi.
• Yolların yönü, yazın kenti serinleten imbat rüzgârı dikkate alınarak belirlenmişti.

Bize göre son madde, parkın yalnızca bir fuar düzeni olarak değil, kentin iklimine göre kurgulandığını gösteren en ilgi çekici ayrıntı. Tansu’ya göre o yıl fuarı 360.000’den fazla kişi ziyaret etti.

Bir botanik bahçesi gibi

Mimarlar Odası envanteri parkın “bir botanik parkı gibi düşünülerek” yeşillendirildiğini yazıyor. TMMOB İzmir İl Koordinasyon Kurulu’nun raporuna göre park belirli bir projeye göre ağaçlandırıldı. Bu projede parkın iskeletini oluşturacak gölgeli yollar, yani aleler ve ziyaretçiyi yönlendiren aksların ağaçlandırılması öncelikliydi. Aynı rapora göre bitkilerin büyük kısmı yurt dışından getirildi.

İzmir Büyükşehir Belediyesi’ne göre parkta bugün endemik ve egzotik bitkilerle birlikte 44 familyaya ait 86 cinsten 117 bitki türü var. Belediyeye göre parkın 200.000 m²’den fazlası yeşil alan.

Göl, ada ve kapılar

Envanter göl, Palmiye Korusu ve Gül Bahçesi’ni parkın ayrı bahçe ve koruları olarak kaydediyor. Gölün iki yapısı 1938 tarihli: Ada Gazinosu, 1958’de Rıza Aşkan tarafından yenilendi; Göl Gazinosu ise yıllar içindeki eklentilerle yıprandı. 1953 tarihli kaskatlı havuz Urlalı mimar Hasan Mutafoğlu’nun tasarımı.

Kapılar da parkın kimliğinin parçası. Envantere göre 1936 tarihli Lozan Kapısı mimar Mesut Özok’un, 1939 tarihli 9 Eylül Kapısı Ferruh Örel’in, 1950’lerde yapılan Montrö Kapısı ise Erol As’ın tasarımı. Envanter, 9 Eylül Kapısı’nın yıpranma, sonradan yapılan müdahaleler ve eklentiler nedeniyle bugün tanınmaz hâlde olduğunu belirtiyor. 1937 tarihli Paraşüt Kulesi’nin mimarları Bedri Tümay ve Algrandi.

Koruma ve yenileme

Envantere göre Kültürpark ilk olarak 1985’te doğal sit alanı olarak belirlendi; 12 Kasım 1992 tarihli ve 4072 sayılı kurul kararıyla 2. derece doğal sit ve tarihî sit alanı olarak tescillendi. TMMOB raporuna göre parkın bugünkü durumunu en çok belirleyen, 1990’da sonuçlanan Uluslararası İzmir Fuarı Kültürpark Düzenleme ve Mimari Proje Yarışması oldu.

Son yıllarda parkın tarihî yapıları yeniden ele alınıyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi Eylül 2023’te Ada ve Göl gazinolarının aslına uygun yenilenmesine başladı. Ada Gazinosu güçlendirilerek restore edilecek. Göl Gazinosu ise statik sorunlar nedeniyle yıkılıp aslına uygun olarak yeniden yapıldı; belediyenin Ağustos 2025 açıklamasına göre 94. İzmir Enternasyonal Fuarı’nda sosyal tesis ve mutfak müzesi olarak açılmaya hazırlanıyordu. Belediyeye göre Kültürpark, Ekim 2025’te İngiltere merkezli Yeşil Bayrak (Green Flag) ödülünü alarak dünyanın en iyi 2.000 parkı arasına girdi.

Değerlendirme: Kültürpark ne öğretir?

Güçlü yanlar. Kültürpark, Cumhuriyet’in ilk yıllarında bir felaket alanını kentin ortak yaşam alanına çevirdi. Doksan yıl sonra hâlâ kentin merkezinde, büyük ağaçlarıyla gölge veren bir park olarak duruyor. Bize göre ilk plandaki imbat ayrıntısı, iklime göre tasarımın Türkiye’de yeni bir fikir olmadığını gösteriyor.

Sınırlar. Parkın ilk peyzaj planını çizen kişiler kaynaklarda adıyla geçmiyor; Tansu yalnızca belediyenin fen heyetinden söz ediyor. Bitki sayıları da kaynağa göre değişiyor; bu yazıda belediyenin 2025 sayısını esas aldık. Alan büyüklüğü de 1936’daki 360.000 m²’den bugünkü yaklaşık 420.000 m²’ye çıkmış görünüyor, ancak genişlemenin tarihini birincil kaynakta doğrulayamadık.

Bugünün projeleri için üç soru.

• Büyük bir kent parkı tasarlarken ana aksların yönü yerel rüzgâra ve gölgeye göre belirleniyor mu?
• Bir fuar ya da etkinlik alanı ile park aynı yerdeyse, ağaçlar ve yeşil doku yoğun kullanıma karşı nasıl korunuyor?
• Tarihî yapılar yenilenirken çevrelerindeki peyzaj, yani göl kıyısı, aleler ve ağaçlar da aynı özenle belgeleniyor mu?