Cheonggyecheon: otoyolun altından çıkan dere

Seul’ün merkezinden geçen Cheonggyecheon deresinin üstü 1958 ile 1977 arasında betonla örtüldü. 1967–1971’de üzerine yükseltilmiş bir otoyol yapıldı. Seul Büyükşehir Belediyesi’ne göre bu koridordan günde 170.000 araç geçiyordu. Belediye Temmuz 2002’de dereyi yeniden açma kararı aldı; otoyol yıkıldı ve dere 1 Ekim 2005’te kamuya açıldı. Cheonggyecheon, kentlerde örtülmüş derelerin açılması tartışılırken en çok anılan örnek. Yazı, belediyenin 2006 tarihli sunumuna, Landscape Architecture Foundation’ın (LAF) vaka çalışmasına ve hakemli bir araştırmaya dayanıyor.

Bir otoyolu yıkma kararı

LAF’a göre otoyol yerinde kalsaydı, yaşlanan yapıyı güvenli hâle getirmek 100 milyar won ve üç yıllık onarım gerektirecekti. Belediyenin takvimine göre yapım 1 Temmuz 2003’te başladı. Otoyolun yıkımı Ağustos 2003’te, derenin üstündeki örtünün kaldırılması Ocak 2004’te başladı. Dereye ilk su 1 Haziran 2005’te verildi.

Yıkımdan çıkan malzeme de değerlendirildi. Belediye 872.400 ton beton ve asfalt atığının %96’sının geri kazanıldığını yazıyor; LAF ise hurda demirin tamamının ve beton ile asfalt atığının %95’inin yeniden kullanıldığını aktarıyor.

Proje 5,84 km uzunluğunda ve üç yapım bölümüne ayrıldı. LAF’a göre bölümlerin tasarımını üç ayrı mühendislik firması üstlendi, peyzaj tasarımını SeoAhn Total Landscape yaptı. İlk aşamayı inşaat mühendisleri yönetti; ikinci ve üçüncü aşamanın yapımını doğrudan peyzaj mimarları denetledi.

Kesit: caddeden dereye

Dere cadde seviyesinin altında akıyor. İki yandaki taş duvarlar aşağı basamaklı iniyor; su kenarında alçak yürüyüş yolları var. LAF’a göre basamaklı duvarlar, su yükseldikçe bir kısmı su altında kalan ve yeniden ortaya çıkan seviyeler oluşturuyor. Belediyeye göre dere yatağının genişliği bölüme göre 20 ile 85 m arasında değişiyor.

Taşkın hesabı yüksek tutuldu. Belediye, kanalın 200 yılda bir görülen yağışı, yani saatte 118 mm’yi taşıyacak şekilde tasarlandığını yazıyor. Seoul Solution’da yayımlanan proje anlatımına göre kent içinde yönetmelik 50 yıllık taşkın seviyesini yeterli sayıyordu; alanın önemi nedeniyle plan bu standardı 200 yıla çıkardı.

Suyu nereden geliyor?

LAF’a göre derenin doğal akışı değişken; sürekli bir akış için su arıtılıp pompalanıyor. Belediyenin planına göre dereye günde 120.000 ton Han Nehri suyu ve 22.000 ton metro istasyonlarından çıkan yeraltı suyu veriliyor. Hedef, en az 40 cm su derinliği ve saniyede 0,24 m akış hızı. Seoul Solution’daki anlatıma göre başlangıçta yalnızca metro suyu düşünülmüş, ancak miktar yetmeyince Han Nehri’nden temiz su pompalanmasına karar verilmiş.

Bize göre projenin en çok tartışılması gereken yanı da bu. Cheonggyecheon doğal bir dere ekosistemi değil, pompayla beslenen bir su yapısı. Bu, görünen sonucu küçültmüyor; ama projeyi kendi suyu olan bir dereyi açmak isteyen başka bir kente örnek gösterirken bu farkı akılda tutmak gerekiyor.

Ölçülen sonuçlar ve sınırları

Sonuçlar hangi kaynağa ve hangi döneme bakıldığına göre değişiyor; bu yüzden her sayıyı kaynağıyla veriyoruz.

• Sıcaklık. Belediye, 27 Temmuz 2005 tarihli bir termal görüntüde derenin yakındaki caddeden ortalama 3,6 °C daha serin olduğunu gösteriyor. LAF, dere boyunca sıcaklığın 4–7 blok ötedeki paralel bir yoldan 3,3–5,9 °C düşük olduğunu aktarıyor. Uzun dönemli ölçümlere dayanan hakemli çalışmada ise Kim ve arkadaşları, açılıştan sonra derenin ortasında çevredeki kente göre sıcaklık farkının ortalama 0,13 °C daha düşük olduğunu buldu. Anlık ölçümle uzun dönem ortalaması arasındaki bu fark, iklim etkisini anlatırken dikkat isteyen bir nokta.
• Biyolojik çeşitlilik. LAF’ın aktardığı izleme verilerine göre 2003 ile 2008 sonu arasında bitki türü sayısı 62’den 308’e, balık türü 4’ten 25’e, kuş türü 6’dan 36’ya çıktı. Belediyenin 2006 sunumunda daha kısa bir dönem için daha düşük sayılar var.
• Ulaşım. Belediyeye göre merkeze giren ve çıkan araç sayısı %18,6 azaldı, merkezdeki metro kullanımı %13,7 arttı.
• Kullanım. LAF’a göre dere günde ortalama 64.000 ziyaretçi ağırlıyor.

Eleştiriler ve dersler

Bakım maliyeti. Pompalanan su ve düzenli bakım her yıl gider demek. Kore basınına yansıyan belediye verilerine göre Ekim 2005’ten 2016 sonuna kadar bakım için toplam 85,7 milyar won harcandı. Aynı habere göre dere, sağanak gibi güvenlik nedenleriyle o tarihe kadar 419 kez ziyaretçilere kapatıldı.

Ekolojik performans. LAF, Seul Kalkınma Enstitüsü’nün bir çalışmasından öneriler aktarıyor: Habitatı artırmak için granit kaplamanın yerine bitkili alçak şevler yapmak, balıklar için bazı bölümlerde suyu derinleştirip yavaşlatmak ve dere tabanındaki çeşitliliği korumak.

Tarihî köprü. Belediyeye göre yaklaşık 600 yıllık Gwangtonggyo köprüsü yeniden kuruldu, ancak özgün yerinden 150 m yukarıda.

Esnaf ve erişilebilirlik. LAF’a göre belediye, çevredeki esnafın kaygıları için 4.200’den fazla toplantı yaptı. Belediyenin sunumuna göre sokak satıcıları için ayrı bir düzenleme yapıldı ve merkezin dışında özel bir ticaret merkezi ayrıldı. Engelli erişimi ise baştan çözülmedi: Asansörler, şikâyetler bir yürüyüşe dönüştükten sonra yedi noktaya eklendi. LAF, sonradan eklenen bu çözümlerin daha pahalı olduğunu ve tasarıma tam oturmadığını belirtiyor.

Türkiye için üç soru. Türkiye’de de üstü kapatılmış ya da kanala alınmış kent dereleri var.

• Açılacak derenin yıl boyunca kendi suyu var mı, yoksa pompayla mı beslenecek; bu suyun enerji ve bakım maliyetini kim karşılayacak?
• Taşkın hesabı hangi yağış tekrarına göre yapılıyor ve su yükseldiğinde yürüyüş yolları nasıl kapatılıyor?
• Rampa, asansör ve erişilebilir iniş noktaları projenin ilk çiziminde mi, yoksa sonradan mı ekleniyor?