Bitki listesinde bilimsel ad nasıl yazılır?

Bir bitkisel uygulama projesi, sahada fidanlık siparişine ve dikime dönüşür. Listede yanlış ya da belirsiz yazılmış bir ad, yanlış bitkinin gelmesine yol açabilir. TMMOB Peyzaj Mimarları Odası’nın sözleşme örneğine göre bitkisel uygulama projesi bitki türlerini, boylarını, gövde çaplarını ve adetlerini içeren bir bitki listesi içerir. Bu rehber, o listede adların nasıl yazılacağını iki uluslararası koda dayanarak anlatıyor: yabani bitkiler için ICN, kültür bitkileri için ICNCP.

1. Tür adını iki parçayla yazın

Uluslararası Alg, Mantar ve Bitki Adlandırma Kodu’na (ICN) göre bir türün adı, cins adı ile tek bir tür sıfatından oluşur. Cins adı büyük harfle başlar; kod, tür sıfatlarının küçük harfle yazılmasını öneriyor. Kodun kendisi italiği kural olarak koymuyor; ama kültür bitkileri kodu ICNCP, bilimsel adları italik yazmayı yaygın gelenek olarak anıyor.

Adı ilk kez veren botanikçinin kısaltması isteğe bağlı olarak eklenebilir. ICN’deki örnek Rosa gallica L.; buradaki “L.” Linnaeus’u gösterir ve italik yazılmaz.

2. Alt tür, varyete ve melezi işaretleyin

• Tür altı: ICN, kademe için kısaltma önerir: alt tür için subsp., varyete için var., form için f. Kısaltmalar italik yazılmaz; örneğin Aloe excelsa var. excelsa.
• Melez: Melez adı, cins ya da tür sıfatının önüne çarpı işareti (×) konarak yazılır: Platanus × hispanica. ICN, işaretle ad arasındaki boşluğu okunabilirliğe bırakıyor. İşaret yoksa yerine italik olmayan küçük “x” kullanılır.

3. Çeşit adını tek tırnakla yazın

Fidanlıktan gelen bitkilerin çoğu bir çeşittir. Kültür bitkileri kodu ICNCP’nin 2016’daki 9. baskısına göre:

• Çeşit adı tek tırnak içinde yazılır. Çift tırnak ve “cv.” ya da “var.” kısaltmaları çeşidi belirtmek için kullanılmaz. Kod “cv.” kısaltmasını 1 Ocak 1996’dan beri tanımıyor.
• Çeşit adı italik yazılmaz.
• Çeşit adının her kelimesi büyük harfle başlar.
• Melez kökenli bir çeşidin önüne × konmaz. Kodun örneğiyle Digitalis ‘Mertonensis’ doğru, Digitalis × ‘Mertonensis’ yanlış.
• 1 Ocak 1959’dan sonra verilen çeşit adları tamamen Latince olamaz.

Ticari ad ayrı bir şeydir. ICNCP’ye göre satış için kullanılan ticari ad, kodun düzenlediği bir ad değil. Tırnak içine alınmaz ve her zaman farklı bir yazı biçimiyle gösterilir. Koddaki örnek: Choisya ternata GOLDFINGERS ‘Limo’. Burada GOLDFINGERS ticari ad, ‘Limo’ ise çeşit adı.

Doğru	Yanlış	Kural
Rosa gallica L.	Rosa Gallica	Tür sıfatı küçük harfle (ICN Rec. 60F)
Platanus × hispanica	Platanus X hispanica	Melez işareti × (ICN Art. H.3)
Fagus sylvatica ‘Riversii’	Fagus sylvatica cv. “Riversii”	Tek tırnak, “cv.” yok (ICNCP Art. 14.1)
Digitalis ‘Mertonensis’	Digitalis × ‘Mertonensis’	Çeşitten önce × yok (ICNCP Art. 14.3)
Choisya ternata GOLDFINGERS ‘Limo’	Choisya ternata ‘Goldfingers’	Ticari ad tırnaksız ve ayrı (ICNCP Art. 17)

4. Yerel adı tek başına kullanmayın

Türkçe ad listede mutlaka yer almalı, ama bilimsel adın yerini tutamaz. Sevgi ve Akkemik’in 2014’teki değerlendirmesine göre Türkiye’de aynı bitkiye birçok ad verildiği gibi, aynı ad da birçok bitkiye verilmiş. Yazarların aktardığı bir örneğe göre çeşitli kaynaklarda “mayasıl otu” adıyla anılan 39 ayrı takson var.

Türkiye’de bitkilere standart Türkçe ad verme çalışması Güner ve arkadaşlarının 2012’de hazırladığı Türkiye Bitkileri Listesi ile hız kazandı. Menemen’in 2019’daki notuna göre bu çalışmada yaklaşık 100 botanikçinin katkısıyla, Türkçe karşılığı olmayan çok sayıda bitkiye ad belirlendi. Bu adlar sonradan bir yönergeyle kurala bağlandı.

5. Kabul edilmiş adı kontrol edin

Bitkilerin bilimsel adları araştırmalarla değişebilir. Örneğin World Flora Online’a göre bahçelerde Sedum spectabile olarak bilinen bitkinin kabul edilmiş adı bugün Hylotelephium spectabile; eski ad eş anlamlı olarak duruyor. Fidanlık kataloğunda eski adla aradığınız bitkiyi yeni adla bulabilirsiniz. Listeyi hazırlarken adı bir kontrol listesinden doğrulayın ve hangi listeyi esas aldığınızı proje notuna yazın; listeler her zaman aynı sonucu vermeyebilir.

6. Fidanı tarif edin

Ad doğru olsa bile fidanın kendisi tarif edilmeden sipariş eksik kalır. Süs bitkisi üreticilerinin meslek örgütü SÜSBİR’in kalite standartlarına göre ağaçlarda gövde çevresi toprağın bir metre üstünden ölçülür. Saksıda yetiştirilen bitkiler “Clt” işaretinin ardından saksının litre cinsinden hacmiyle gösterilir; örneğin Clt5, 5 litrelik saksı demektir. Bu yüzden listede ad, ölçü, saksı ya da kök kalıbı ve adet ayrı sütunlarda durmalı.

Sık yapılan hatalar

• Tür sıfatını büyük harfle başlatmak ya da adı italik yazmamak.
• Çeşit adını çift tırnakla ya da “cv.” ile yazmak, çeşit adını italik yazmak.
• Ticari adı çeşit adının yerine yazmak.
• Yalnızca Türkçe ya da yerel adla sipariş vermek.
• Eski bir eş anlamlı adı kullanmak ve hangi kontrol listesinin esas alındığını belirtmemek.

Ne zaman uzmana gidilmeli?

Ad kontrol listelerinde farklı görünüyorsa, bir çeşidin gerçekten o türe ait olduğundan emin değilseniz ya da yerel bir türü listeye almak istiyorsanız bir botanikçiye ya da üniversitenin herbaryumuna danışın. Fidanlık siparişinden önce, adın ve ölçülerin tedarikçinin kataloğundakiyle aynı olduğunu yazılı olarak doğrulayın.