Ulusal Peyzaj Mimarlığı Ödülleri ne anlatıyor?

Türkiye’de peyzaj mimarlığının en sürekli ödül programı, TMMOB Peyzaj Mimarları Odası’nın 2009’da başlattığı Ulusal Peyzaj Mimarlığı Ödülleri. On yedi dönemin sonuçlarını tek tabloda topladık. Ortaya çıkan tablo şu: Ödüller en çok kâğıt üzerindeki projelere, büyük kentlere ve belediye işlerine gidiyor. Her dönem az sayıda projeyle yarışılıyor.

Program üç kez biçim değiştirdi

İlk ödül 2009’da “Yaya Alanları ve Meydanlar” temasıyla verildi. O günden bu yana programın kuralları üç kez köklü biçimde değişti:

• 2009–2014: Her yıl tek bir tema ve iki dal vardı: uygulanmış proje ve proje.
• 2015–2019: Temadan bağımsız yeni dallar eklendi: analiz ve planlama, kent simgesi, iletişim, genç peyzaj mimarı.
• 2021–2025: Tema yalnızca “genel kategori”de kaldı. Kentsel tasarım, özel proje ve kamu uygulamaları ayrı dallar oldu.
• 2026: Dallar uygulanmış proje, uygulanmamış proje ve planlama üçlüsüne döndü. Amaç metnine “dünyanın farklı coğrafyaları” ifadesi eklendi.

Ödüllerin üçte ikisi yapılmamış işlere gitti

Ödül alan 101 projeyi dallarına göre grupladık:

Grup	Proje
Uygulanmamış proje ya da fikir projesi	39
Uygulanmış tasarım	34
Analiz ve planlama	21
Kamu uygulamaları (2021–2025)	6
Diğer	1

Yani her üç ödülden ikisi, yapılmamış bir tasarıma ya da bir planlama çalışmasına verildi. Bunun bir nedeni katılım olabilir: 2019’da uygulanmış proje dalına 15, fikir projesi dalına 30 proje başvurdu. Bazı yıllarda uygulama dalı boş kaldı. 2011’de uygulanmış proje dalında, “bitmiş” koşulunu sağlayan proje olmadığı için ödül verilmedi.

Kentler: İstanbul geç geldi, sonra başa geçti

Kent	Ödüllü proje
İstanbul	21
İzmir	12
Bursa	6
Antalya	4
Ankara	4
Çanakkale	3

Ödüllü projeler 27 ile dağılıyor; beşi yurt dışında (Newport, Reykjavik, Derne, Dubai, Taşkent). Üç büyük kentin payı, kenti bilinen projelerin yaklaşık yarısı.

Asıl ilginç olan zaman içindeki kayma. 2009–2014 arasındaki altı dönemde İstanbul’dan tek bir ödüllü proje yok. Bu dönemin başında Bursa, Aksaray, Antalya ve Kocaeli var. 2015’ten sonra ise İstanbul 21 projeyle açık ara önde. İzmir’in yükselişi de belirgin: İzmir Büyükşehir Belediyesi yedi projeyle en sık ödüllenen kamu kurumu.

Az başvuru, çok teşvik

Katılım hep düşük kaldı. En kalabalık yıl 2019’du (60 proje). 2013’te 10, 2025’te 12 proje yarıştı. Bazı dallara hiç başvuru gelmedi. 2022’de yerleşim yeri dalında başvuru yoktu; 2021’de aynı dala tek başvuru gelmişti.

Seçici kurullar bu durumda çoğu kez asıl ödül yerine teşvik verdi. Teşvik ödülü 2014’te “ödülü yakın ara kaybeden projeler için” getirildi. O yıldan bu yana ödüllü 82 projenin 40’ı teşvik aldı. Yedi dönemde en az bir dalda hiç ödül verilmedi.

Ödüller az sayıda ekipte de toplanıyor. Beş peyzaj mimarı, 101 projenin 44’ünde müellif ya da ekip başı olarak yer alıyor. Bu da mesleğin küçüklüğünü ve ödüle düzenli başvuran ekiplerin azlığını gösteriyor.

Neyi göstermiyor?

Bu tablo Türkiye’deki peyzaj üretiminin bir fotoğrafı değil, ödüle başvuranların fotoğrafı. Ödül yalnızca başvurulan projeler arasından veriliyor. Uygulanmış projelerin azlığı, iyi uygulamanın az olduğu anlamına gelmeyebilir; yalnızca az başvurulduğunu da gösterebilir.

İşveren bilgisi ise en zayıf halka. 2015’ten sonra sonuç sayfaları işvereni yazmıyor. İşvereni belli olan 42 projenin 26’sı belediye, 12’si özel, 4’ü merkezî kamu işi.

Ne yapılabilir?

Ödüllerin mesleğe daha çok şey anlatması için üç basit adım yeterli olurdu:

1. Sonuç sayfalarında her proje için kent, işveren, yıl ve uygulama durumunu içeren standart bir künye.
2. Her dönemin başvuru sayısının dal dal açıklanması.
3. On yedi yılın sonuçlarının tek bir açık arşivde toplanması.

Böyle bir arşiv, öğrencilerin ve genç ofislerin hangi işlerin öne çıktığını görmesini kolaylaştırır. Uygulanmış iyi işleri olan ofisleri de başvurmaya özendirir.