Landschaftspark Duisburg-Nord: yıkılmayan fabrika

Almanya’nın Ruhr bölgesinde, Duisburg’un Meiderich semtindeki demir çelik fabrikasında son vardiya 4 Nisan 1985’te bitti. Park yönetiminin aktardığına göre fabrika 82 yılda 37 milyon ton pik demir üretmişti. Bugün aynı yerde yüksek fırınlara tırmanılıyor, eski cevher bunkerlerinde bahçeler var, gazometrede dalış yapılıyor. Landschaftspark Duisburg-Nord, bir sanayi alanını yıkıp temizlemek yerine olduğu gibi okuyup parka çeviren projelerin en çok anılanı. Yazı, tasarım ofisinin ve park yönetiminin anlatımına dayanıyor.

Yıkım yerine bir çalışma yöntemi

Fabrika, bölgeyi on yılda yenilemeyi amaçlayan IBA Emscher Park programının bir parçası oldu. Park yönetimine göre açılan uluslararası yarışmaya Avrupa’nın farklı ülkelerinden beş ekip katıldı ve Mayıs 1991’de Peter Latz kazandı. Karl Ganser, Latz’ın 2016’da yayımlanan Rost Rot kitabının önsözünde jürinin kararını şöyle açıklıyor: Latz, göz alıcı bir genel plan yerine işleyebilecek bir çalışma yöntemi önermişti.

Karar kolay değildi. Ganser’e göre Duisburg kenti bu “parkı” istemiyordu; alan için beklentisi, bakım masrafı gerektirmeyecek kadar basit bir yeşil alandı. Eski sahibi Thyssen ise alanı yükleriyle birlikte kamuya devretmek istiyordu.

Katmanlar: her sistem kendi başına

Park yönetiminin ifadesiyle ilke, var olanı korumaktı. Yüksek fırınlar, bunkerler ve gazometre yıkılmadı; yeni işlevler bu yapılara yerleştirildi. Latz projeyi tek bir plan olarak değil, katmanlar hâlinde kurdu. Tasarım ofisine göre bu sistemler, örneğin alçakta kalan su parkı, birbirinden bağımsız işliyor.

Atık su kanalından yağmur suyu kanalına

Parkın içinden geçen Alte Emscher, park yönetimine göre eskiden açık bir atık su kanalıydı ve sıcak günlerde kokusu belirgindi. Atık su bugün yeraltındaki bir borudan akıyor. Kanal ise o günden beri yalnızca yağmur suyuyla doluyor.

Latz + Partner’a göre atık su 3,5 m çaplı bir borudan geçiyor; borunun üstü bir kil katmanıyla örtülü. Binaların, bunkerlerin ve eski soğutma havuzlarının yağmur suyu kanala yönlendiriliyor. Park yönetimine göre bentler ve su çıkışları yağmuru toplayıp yavaş yavaş bırakıyor; böylece kurak dönemlerde de kanalda su kalıyor.

Kirli toprağı yerinde kapatmak

Eski sinter tesisinin bulunduğu yer, tasarım ofisine göre ağır biçimde kirlenmişti ve neredeyse tamamen yıkılmak zorunda kalındı. Bugün orada bir çayır, gölgeli bir koru ve bir festival alanı var. Bir zamanlar cevher, kömür, kireç ve külle dolu bunkerlerin duvarları ise şimdi bir kısmında eski kirleticileri kapalı hücrelerde saklıyor, bir kısmında bahçeleri çevreliyor. Bize göre kirleticileri yerinde kapatma kararı, projenin başka alanlara en çok örnek olabilecek yanı.

Otuz yıl sonra bir kent parkı

Park 1994’te açıldı, yapım 2002’ye kadar bölümler hâlinde sürdü. Giriş ücretsiz. Alman Alpenverein’in Duisburg şubesi 1990’dan beri eski bunkerlerde bir tırmanış bahçesi işletiyor. 1920’de yapılan gazometre 13 m derinliğinde bir dalış havuzu. 1952’de yapılan 5 numaralı yüksek fırının tepesi bir seyir terası.

Parkın simgesi Piazza Metallica. Latz + Partner’a göre meydan, fabrikanın döküm bölümünde kalıpları örten demir plakalarla döşendi; plakalar paslanmaya ve aşınmaya devam ediyor. Tasarım ofisi şenliklerde bu alanlarda 50.000 kişiye kadar toplanıldığını yazıyor. Park yönetimine göre park yılda ortalama 1,2 milyon ziyaretçi ağırlıyor ve Şubat 2024’te bahçe anıtı olarak koruma altına alındı.

Değerlendirme: Duisburg-Nord ne öğretir?

Güçlü yanlar. Proje, sanayi mirasını bir anı nesnesi olarak değil, kullanılan bir altyapı olarak korudu. Bize göre asıl dersi, suyu ve kirli toprağı tasarımın konusu yapması: Atık su ile yağmur suyunu ayırmak, kanalı parkın omurgasına çevirdi.

Sınırlar. Yıllık bakım maliyeti ve kirli alanlarda kamusal kullanım için uygulanan sınır değerler yayımlanmış kaynaklarda yok. Park kuralları, kapalı ve çitle çevrili alanlara girmenin hayati tehlike taşıdığını belirtiyor. Alanın büyüklüğü bile kaynaklarda 180 ile 230 ha arasında değişiyor.

Türkiye için üç soru. Kapanan fabrikalar, şeker ve tekel binaları, eski maden sahaları Türkiye’de de kentlerin içinde kaldı.

• Bir sanayi alanında hangi yapıların kalacağına, yıkım kararından önce kim karar veriyor?
• Kirli toprak taşınacak mı, yerinde kapatılacak mı; bu kararın maliyeti ve izlemesi kimin sorumluluğunda?
• Alanın suyu yeniden düzenlenirken atık su ile yağmur suyu ayrılabiliyor mu?